उत्तरदिग्भ्यः पश्चिमदिग्भ्यश्च, शुद्धदक्षिणदिग्भ्यः, समुद्रपर्यन्तप्रदेशेषु स्थितैश्च, रत्नधनानि ते समुपनयन्तु—इति वचनं श्रुत्वा, धर्मलुब्धः शोकेनाभिभूतः भरतः राममेकमनसा चिन्तयन् धर्ममेवाभिलषन् स्थितः। तदा सभायां मध्ये, अश्रुपरिप्लुतया काकपक्षस्वरेण मृदुना स्वरेण स मुख्यपुरोहितं परिदेवयन् शोकमभ्यधात्। "रामादिव तपस्विनः, विदुषः, बुद्धिमतः, धर्मनिष्ठस्य च राज्यं कः स्वीकुर्यात्? अहं किम्? दशरथस्य सुतः कथं राज्यहरः स्यात्? राज्यं चाहं च रामस्यैव, अत्र धर्मं ब्रूहि। ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च रामः धर्मात्मा, दिलीपनहुषसमः, तेनैव राज्यं यथादशरथेन। यदि अहं तादृशं पापकर्म कुर्वेयं, सतां निन्दितं, स्वर्गानप्राप्यं, लोके चैक्वाकुवंशस्य लज्जां प्राप्नुयाम्। मातुर्मम कृतं दुष्कृतं न रोचते, अहं रामं प्राञ्जलिरनुशिरस्नोमि, स वनान्तेऽपि स्थितः। केवलं राममेव अनुसरिष्यामि, स राजा, नरश्रेष्ठः, राघवः त्रैलोक्यराज्यस्य पात्रम्।" एवं धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सभासदः सर्वे रामाभिमुखाः हर्षबाष्पपूरितलोचनाः अभवन्। यदि च रामं भ्रातरं वनात् प्रत्यानयितुं न शक्नोमि, लक्ष्मणवदहं तत्रैव वने वत्स्यामि। वृद्धानां साधूनां सदाचारनिष्ठानां च सन्निधौ, रामं बलात्प्रत्यानीय सर्वयत्नं करिष्यामि। तेन काष्ठकाराः, मार्गशोधकाः, रक्षकाश्च मया पूर्वमेव प्रेषिताः, यात्रा च मे रोचते। एवं धर्मात्मा भरतः भ्रातृनिष्ठः सुमन्त्रं बुद्धिमन्तं समीपस्थितमिदं वचनमुवाच—"शीघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, ममाज्ञया गच्छ, तुरगयुतानां सैन्यानां समवायायाज्ञापय।" महात्मना भरतेन समादिष्टः सुमन्त्रः प्रहृष्टः सम्यगाज्ञापयत्, यथोक्तं यथाकामं च। राघवप्रत्यानयनाय यात्रायाः समादेशं श्रुत्वा, प्रजाः, सेनापतयः, सैन्यं च प्रमुदितम् अभवत्। ततः सर्वेषु गृहेषु वीरपत्नीः प्रमुदिता पतिं यात्रायै प्रेरयामासुः। शीघ्रगामिभिः अश्वैः, गोयुगैः, त्वरितरथैश्च सैन्यनायका योधैः सह सर्वं सैन्यं सज्जीकृतवन्तः। ततः भरतः पितृवृद्धसन्निधौ सैन्यमालोक्य सुमन्त्रं प्राह—"मम रथमाशु योजय।" तस्य वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रः प्रमुदितः उत्तमैरश्वैः युक्तं रथं प्रदाय प्रस्थितः। सत्ये स्थितः, महाबलः, सुसंवादकः, दृढनिश्चयः च राघवः, येन महात्मना भ्रात्रा वनमहोग्रं गतं ज्येष्ठं तर्पयितुं भरतः तदा वाक्यमुवाच—"शीघ्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, सेनापतिनां समीपं गच्छ, सैन्यस्य समवायाय; रामं वनवासिनं लोकार्थाय प्रत्यानीयितुमिच्छामि।" तेन भरतेन सम्यक् समादिष्टः सुतः सारथेः सर्वान् नगरश्रेष्ठान् सेनानायकान् मित्राणि च आज्ञापयत्। ततः सर्वेषु गृहेषु क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः ब्राह्मणाश्च, उत्तमकुलोत्पन्नैः उष्ट्रैः, रथैः, खरैः, गजैः, अश्वैश्च युक्ताः। एवं चतुर्वर्णाः सज्जीकृताः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पठ्यते। ततः प्रभाते उत्तिष्ठन् उत्तमं रथमारुह्य भरतः शीघ्रगामी रामदर्शनकाङ्क्षया प्रस्थितः। तस्य मन्त्रिणः पुरोहिताश्च, सूर्यरथसमप्रभैः तुरगयुक्तैः रथैः अग्रे प्रस्थिताः। नवसहस्राणि सम्यक्संस्कृतगजानां भरतस्य पृष्ठतः प्रस्थितानि। षष्टिसहस्राणि रथानां, विविधायुधधारिणां धनुष्मतां च, भरतस्य पृष्ठतः अनुगच्छन्ति। लक्षसङ्ख्यकाः अश्वाः, सम्यक्सज्जिताः, भरतस्य पृष्ठतः अन्वयुः। कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च, रामप्रत्यानयनसंप्रीत्या, दिव्ययानैः प्रस्थिताः। महाजनसमूहाः अपि रामं लक्ष्मणसहितं द्रष्टुम् उत्सुकाः, हर्षसंपन्नहृदयाः, तस्य कथाभिः परस्परं संवादमकुर्वन्। "कदा मेघश्यामं, महाबाहुं, स्थिरचित्तं, दृढव्रतम्, लोकशोकनाशनं रामं द्रक्ष्यामः?" इति। तं दृष्ट्वा एव राघवः सर्वदुःखं नाशयति, यथा उदितः सूर्यः सर्वलोकस्य तमः नाशयति। इति परस्परं हृष्टाः, शुभवचनभाषिणः, प्रजाः परिष्वज्य परस्परं प्रस्थिताः। ये चान्ये तत्रासन्, मान्यजनाः नगरवासिनश्च, सर्वे हृष्टाः रामाभिमुखाः प्रस्थिताः। तत्र रत्नकाराः, कुशलकुम्भकाराः, तन्तुवायाः, शस्त्रजीविनश्च। मयूराभरणकर्तारः, दारुच्छेदकाः, शिल्पिनः, छेदकाः, दन्तकाराः, लेपनकर्तारः, गन्धजीविनश्च। सुवर्णकाराः, कंबलधावकाः, स्नानकाराः, वस्त्रकाराः, वैद्याः, धूपकाराः, सुरानिर्मातारश्च अपि तत्र प्रस्थिताः। एवं भरतप्रमुखाः सर्वे जनाः रामदर्शनकाङ्क्षया, उत्साहसम्पन्नाः, विविधयानैः, रथैः, गजैः, तुरगैः च, वनमार्गेण रामस्य प्रत्यानयनाय प्रस्थिताः।