भरतस्य नगरं प्रविशतः समये, जनाः तमिन्द्रमिव सम्यक् प्रीत्या परिष्वज्य, यथैव पूर्वं दशरथं समभ्यनन्दन्। तद् सभामण्डपं दशरथात्मना समलङ्कृतं, महौजसा जलचरैः समृद्धं सरः शान्तजलमिव, रत्नशङ्खमणिशिलासमाकीर्णतीरं, पूर्वं दशरथेन यथा, तथा विराजमानमासीत्। ततः श्रीमद् वल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्ग आरभ्यते। भरतः प्राज्ञः स सभाम् अवलोक्य, या वृद्धैः सत्त्ववन्तः पुरुषैः पूर्णा, पूर्णचन्द्रप्रभया निशेव यथा दीप्यमानां दृष्टवान्। तत्र वृद्धाः स्वस्थानानि समुपविश्य, सा सभा मेघव्यूढनिशायां पूर्णचन्द्रवद् बभासे। विप्रसमवेतैः पुरुषैः सा सभा मेघव्यूढनिशायां पूर्णचन्द्रवद् शोभाम् अवाप। तत्र सर्वे राजपुरोहिताः धर्मज्ञाः समागताः सन्, पुरोहितः सौम्यया वाचा भरतं इदं प्राह— "वत्स! राजा दशरथः धर्मपालनं कृत्वा स्वर्गं गतः, त्वां च समृद्धां वसुधां धनधान्यसमृद्धां दत्त्वा। रामोऽपि सत्यनिष्ठः दृढनिश्चयः धर्मस्मरणशीलः, पितुः आज्ञां न परित्यजति, उदितचन्द्रमिव स्वदीप्तिं न जहाति। राज्यं त्वया पित्रा भ्रात्रा च निष्पापं दत्तम्; त्वं मन्त्रीभिः सह मुदितः शीघ्रमेवाभिषेचनं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमात्, शुद्धदक्षिणात्, समुद्रपारान्तिकात् च जनाः रत्नानि रत्नानि च त्वदर्थम् आनयन्तु।" एवं श्रुत्वा भरतः, धर्मनिष्ठः, शोकसन्तप्तचित्तः, रामं धर्मं च चिन्तयन्, रुदन्, हंसशावस्य मधुरया कण्ठ्या वाचा, सभायां पुरोहितं प्रति शोकमिश्रं वचनमब्रवीत्— "कः नाम रामाद् राज्यं गृह्णीयात्? यः नियमनिष्ठः, वेदविद्, धर्मपरायणः, बुद्धिमान्—मद्विधः कः तद् राज्यं स्वीकरिष्यति? दशरथस्य सुतः कथं राज्यहरः स्यात्? राज्यं च अहम् च रामस्यैव; अत्र धर्मं ब्रूहि। ज्येष्ठः श्रेष्ठः रामः धर्मात्मा, दिलीप-नहुषसमः, स एव राज्यस्य पात्रम्, यथा दशरथः। यदि अहं पापं कर्म कुर्याम्, तद् अनार्यं, अनिष्टं, स्वर्गवर्जितं, लोकस्य इक्ष्वाकुवंशस्य कलङ्कः स्याम्। मातुः कृतं पापं न अनुमन्ये; अहम् अत्र रामं वनवासिनमपि प्रणम्य तिष्ठामि। राममेव अनुयास्यामि, स एव राजा, नरश्रेष्ठः; राघवः त्रिलोकीराज्यस्यापि योग्योऽस्ति।" भरतस्य धर्मयुक्तं वचः श्रुत्वा, सर्वे सभ्याः रामे हर्षवर्षेण नेत्रैः अश्रूणि मुमुचुः। भरतः पुनः, "यदि भ्रातरं रामं वनात् नानेष्यामि, तर्हि लक्ष्मणवद् अहम् अपि तत्रैव वत्स्यामि। सर्वैः उपायैः तम् आनयिष्यामि, वृद्धैः, साधुभिः, सदाचार्यैः सन्निधौ।" एवमुक्त्वा भरतः सुमन्त्रं समीपस्थं सम्बोध्य, "श्वः शीघ्रं याहि, सेनायाः समागमं कुरु," इत्याज्ञापयत्। ततः महात्मना भरतेन समादिष्टः सुमन्त्रः, हृष्टः, सर्वं यथोक्तं कृतवान्। राघवस्य आनयने यात्रायाः आज्ञां श्रुत्वा, प्रजाः, सेनाध्यक्षाः, सैनिकाश्च हृष्टाः अभवन्। तदा सर्वेषां गृहेषु वीरपत्नीः स्वपत्नीन् यात्रायाः कृते प्रेरयामासुः। शीघ्रगामिभिः अश्वैः, रथैः, गजैः सेनापतयः वीरैः सह सैन्यम् उद्यम्य, भरतस्याग्रतः स्थिताः। ततः भरतः प्राचीनैः सन्निधौ सुमन्त्रं प्राह—"मे रथम् आनय शीघ्रम्।" सुमन्त्रः हृष्टः, उत्तमाश्वयुक्तं रथम् उपस्थाप्य, भरतं आरुह्य प्रस्थितः। भरतः सत्यधृतिः, महावीर्यः, सुसंवादि, दृढनिश्चयः, वनं गतं ज्येष्ठं भ्रातरं प्रशमयितुम् उद्यतः, पुनः सुमन्त्रं प्राह—"शीघ्रं याहि, सेनायाः प्रमुखान् आहूय, राघवस्य आनयने यात्रां कुर्याम।" भरतस्य सम्यगाज्ञया तुष्टः सुतः सारथेः, सर्वान् नागरिकान्, सेनापतीन्, बान्धवान् चाज्ञापयत्। तदा सर्वेषां गृहेषु, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ब्राह्मणाश्च, श्रेष्ठजातीयैः उष्ट्रैः, रथैः, कुलोत्पन्नैः गजैः, अश्वैः युक्त्वा, यात्रायै सज्जाः अभवन्। ततः श्रीमद् वल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः पाठ्यते। प्रातःकाले उत्तमं रथमास्थाय, भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षी प्रस्थितः। तस्य मन्त्रिणः पुरोहिताश्च, सूर्यरथसमप्रभैः अश्वयुक्तैः रथैः पूर्वं गच्छन्तः। नवसहस्राणि सम्यक्संस्कृतगजाः, भरतस्य, इक्ष्वाकुवंशवर्धनस्य, पृष्ठतः यथानियमं ययुः। षष्टिसहस्राणि रथाः, विविधायुधधारिणः धनुष्मन्तः, भरतं, वैभवदायकं, अन्वयुः। एवं भरतः सभायां सम्यगुपविष्टः, धर्मनिष्ठः, रामानुयायी, भ्रातृस्नेहसमन्वितः, रामस्य प्रत्यागमनाय सर्वं सैन्यम्, पुरजनं च संगृह्य, वनमार्गे शीघ्रं प्रस्थितः।