भरतः, धर्मज्ञः, दुःखसमन्वितः, सभायाम् इत्येवमुवाच—“रामोऽपि नः परित्राता महाबलः, मम मातुः धर्मं परित्यज्य, वनवासाय प्रव्राजितः।” तस्य विलपतः, शोकसंतप्तस्य, दयनीयस्य भरतस्य रूपं दृष्ट्वा, तत्र स्थिताः सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रुरुदुः। एवं भरतस्य शोकमूर्छितस्य स्थिते, तेजस्वी वसिष्ठः, राजधर्मविदाम् अग्रण्यः, इक्ष्वाकूणां सभागृहं विवेश। स तु शोभनं सभामण्डपं प्रविवेश—मृद्भिः सुशिल्पितं, रत्नमणिविचित्रितं, सुदर्मा इव शोभमानं, सेवकजनसमाकुलं च। सर्ववेदविद् वसिष्ठः सुवर्णमये सुक्लिन्नवस्त्रपरिच्छन्ने सिंहासने उपविश्य, दूतान् प्रति आज्ञापयत्—“शीघ्रं ब्राह्मणान् क्षत्रियान् रथिनः मन्त्रिणः प्रजापालकांश्चास्मिन्नेव कार्येऽत्यन्तम् आवश्यके समानीतुम्। शत्रुघ्नं राजभक्तं, पुण्यशीलं भरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, तथा सर्वान् तत्र स्थितान् भक्तजनांश्च शीघ्रं आनयत।” तेषां गमनसमये महान् शब्दः उत्पन्नः—रथैः, अश्वैः, गजैः च जनाः समागताः। यदा भरतः प्रविवेश, तदा तं जनाः इन्द्रमिव देवाः, पूर्वं दशरथमिव, आदरात् प्रत्यग्रहीषुः। दशरथात्मना शोभितं तं सभामण्डपं, महतीभिः जलचरैः पूर्णं, शान्तसलिलं, रत्नशुक्तिप्रवालैः शोभिततीरं, तं सरः इव, भरतेन शोभितं, पूर्वं दशरथेन शोभितं इव, बभौ। ततः आरभ्यते श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः। भरतः, प्राज्ञः, तां सभां पाण्डित्यसमृद्धाम्, वृद्धजनैः पूर्णां, पूर्णचन्द्रप्रभया रात्रिमिव, दृष्टवान्। वृद्धाः यथाविधि प्रविश्य, आसनानि उपविष्टाः, सा सभा मेघविनिर्मुक्तपूर्णचन्द्ररात्रिरिव बभौ। तत्र सभा, विद्वद्भिः समाक्रान्ता, मेघविनिर्मुक्तपूर्णचन्द्ररात्रिरिव शोभाम् अवाप। यदा सर्वे मन्त्रिणः, धर्मविदः, उपविष्टाः, तदा पुरोहितः सौम्यया वाचा भरतम् इदं प्राह—“वत्स, धर्मसम्पन्नः राजा दशरथः स्वर्गं गतः; स त्वां, धनधान्यसमृद्धां पृथिवीं दत्त्वा, धर्मं पालयन् गतवान्। रामः सत्यप्रतिज्ञः, धर्मनिष्ठः, पितुः आदेशं न परित्यज्य, उदितः शशाङ्क इव स्वदीप्तिं न परित्यजति। तव पितुः भ्रातुः च द्वारा निष्कण्टका राज्यलक्ष्मीः तुभ्यं दत्ता; त्वं मन्त्रिभिः सहितः, शीघ्रं अभिषेकं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणात्, समुद्रपर्यन्तप्रदेशेभ्यश्च, रत्नानि रत्नानि च त्वां प्रति आनयन्तु।” एवं वचः श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः, शोकाभिभूतः भरतः, रामं धर्मं च चिन्तयन्, दुःखेन व्याकुलितः, सभा मध्ये अश्रुपूर्णया काकपक्षध्वनिना मृदुना वाचा पुरोहितं परुषं प्रत्युवाच—“कः नाम रामस्य, व्रतानुग्रहस्य, धर्मज्ञस्य, शीलसम्पन्नस्य, राज्यं हरिष्यति? अहं किम्? कथं दशरथस्य सुतः राज्यहरः स्यात्? राज्यं च अहं च रामस्य; अत्र धर्मं विज्ञापय। ज्येष्ठः श्रेष्ठः धर्मात्मा रामः, दिलीपनहुषोपमः, दशरथवत् राज्यस्य पात्रम्। यदि अहं तादृशं पापं कर्म कुर्याम्, तदा लोके इक्ष्वाकुवंशस्य कलङ्कः स्याम्। मातुः कृतं दुष्कृतं न अनुमन्ये; अहं रामं वने वसन्तम्, अञ्जलिं कृत्वा, प्रणमामि। केवलं राममेव अनुसरिष्यामि, स एव राजा, सत्त्वश्रेष्ठः; राघवः त्रैलोक्यस्य अपि राज्यं अर्हति।” एवं धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सर्वे सभासदः, रामे हृष्टचित्ताः, हर्षाश्रूणि मुमुचुः। यदि तु भ्रातरं वने वसन्तं प्रत्यागन्तुं न शक्नोमि, तदा लक्ष्मणवद् अहम् अपि वने स्थास्यामि। यत्नेन रामं प्रत्यानयिष्यामि, वृद्धैः, शिष्टैः, सदाचारनिष्ठैः च सन्निधौ। सर्वे तक्षकाः, मार्गनिर्मार्जकाः, रक्षिणः च मया पूर्वमेव प्रेषिताः; यात्रा अपि मम रोचते। एवं उक्त्वा, धर्मात्मा भरतः, भ्रातृभक्तः, समीपस्थितं मन्त्रिणं सुमन्त्रं इदं वाक्यम् उवाच—“शिग्रं उत्तिष्ठ, सुमन्त्र, ममाज्ञया; सेनायाः यात्रां त्वरया आज्ञापय।” भरतस्य महात्मनः वचः श्रुत्वा, सुमन्त्रः हृष्टः, यथाज्ञप्तं यथाभिलषितं च सर्वं समादिशत्। रामस्य प्रत्यानयनाय यात्रादेशं श्रुत्वा, प्रजाः, सेनापतयः, सैनिकाश्च हृष्टाः अभवन्। ततः सर्वेषु गृहेषु, योधानां भार्याः, यात्रायाः घोषं श्रुत्वा, हर्षेण स्वान् पतिं शीघ्रं प्रेषयामासुः। त्वरितैः अश्वैः, गोसक्थैः, शीघ्रगैः रथैः, सेनापतयः, योधैः सह, सम्पूर्णां सेनां सञ्चालयामासुः। पितृभिः, वृद्धैः च सन्निधौ, सेनां सम्प्रस्थितां दृष्ट्वा, भरतः सुमन्त्रं प्रत्युवाच—“मम रथं शीघ्रं आनय।” भरतस्य आज्ञां लब्ध्वा, सुमन्त्रः हृष्टः, उत्तमैः अश्वैः युक्तं रथं समानीय, निर्ययौ। एवं सत्यप्रतिज्ञं, महाबलम्, सुवक्तारं, दृढनिश्चयम् रामम्, महावने गतं ज्येष्ठं भ्रातरं प्रसादयितुम् इच्छन् भरतः, तदा वाक्यम् अब्रवीत्।