शत्रुघ्न, पश्य, कैकेय्या जनानां महद् अनर्थं कृतम्—माम् दुःखाय समर्प्य धर्मात्मा राजा दशरथः दुःखात् परित्यक्तः स्वर्गं गतः। तस्य महात्मनः धर्मनिष्ठस्य राज्ञः श्रीः, या धर्मे प्रतिष्ठिता आसीत्, इदानीं जलनिधौ पतितेन नौकावत् अनियन्त्रिता विचरति। अपि च, रामः अपि अस्माकं परित्राता महाबलः, मम जननीन्यया धर्मं परित्यज्य वनवासाय प्रव्राजितः। इत्येवं विलपन्तं भरतं दुःखार्तं दीनभावं च दृष्ट्वा, तत्र सर्वाः स्त्रियः उन्मत्ताः विलपन्त्यः अश्रूणि मुमुचुः। एवं शोकपरायणं भरतं विलपन्तं दृष्ट्वा, तदा तेजस्वी वसिष्ठः, राजधर्मविद्, इक्ष्वाकुवंशस्य सभां प्रविवेश। स तु शोभनां सभां, मृद्भिः समलंकृतां, रत्नमणिभिः भूषितां, सुधर्मा-सदृशीं, सेवकसमाकीर्णां च प्रविवेश। सर्ववेदविद् स वसिष्ठः सुवर्णमये पीठे उत्तमवस्त्रैः आवृत्य उपविष्टः, दूतान् आज्ञापयामास— "शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वीरान्, मन्त्रिणः, जनपदाध्यक्षांश्च सर्वान् आनयत; महती कार्यसिद्धिर्वर्तते। शत्रुघ्नं च राजनिष्ठं, महात्मानं भरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च तत्र स्थितान् प्रियतमान् जनान् आनयत।" ततः महान् शब्दः उत्पन्नः—रथैः, अश्वैः, गजैः चागतानां जनानां कोलाहलः समुत्थितः। तत्र भरतस्य प्रविशतः, जनाः तम् इन्द्रमिव, यथा पूर्वं दशरथं, सत्कारं कृतवन्तः। दशरथात्मना शोभितं तां सभां जनाः अपश्यन्, या तदा दशरथेन शोभिता आसीत्, सा सरित्सरः महामीनैः पूर्णा, शान्तजलरुचिरा, रत्नशङ्खशुक्तिसंकुलतीरवत्, शोभाम् अवाप्तवती। अथ श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्व्यशीतितमः सर्गः आरभ्यते। भरतः तु बुद्धिमान्, सभां दृष्ट्वा, या वृद्धजनैः पूरिता आसीत्, सा पूर्णचन्द्रेण प्रसन्नया रात्रिरिव बभौ। ये च वृद्धाः प्रविश्य, यथायोग्यं स्थानानि उपविष्टाः, सा सभा मेघविप्रयुक्तसंपूर्णचन्द्ररात्रिरिव बभासे। सा शोभना सभा, पण्डितजनसमाकीर्णा, मेघविनिर्मुक्तपूर्णचन्द्ररात्रिरिव विराजिता। तत्र सर्वे राजमन्त्रिणः धर्मविदः संनिविष्टाः, प्रधानः पुरोहितः सौम्यया वाचा भरतं इदं वचनम् उवाच— "वत्स, धर्मनिष्ठः राजा दशरथः स्वर्गं गतः, त्वाम् समृद्धां पृथिवीं, धान्यरत्नसमृद्धां, दत्त्वा। रामः सत्यव्रतः, धृतिसम्पन्नः, धर्मस्य स्मरणं कृत्वा, पितुः आदेशं न परित्यक्तवान्, यथा उदितः चन्द्रः स्वप्रभां न जहाति। राज्यं शत्रुविनिर्मुक्तं, पित्रा भ्रात्रा च तुभ्यं दत्तम्; त्वं तद् मन्त्रिभिः सह प्रमुदितः उपभुङ्क्ष्व, शीघ्रं चाभिषेचनं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणदिग्भ्यः, समुद्रपर्यन्तदेशेभ्यश्च, रत्नानि रत्नानि च त्वां प्रति आनयन्तु।" एवं वचः श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः भरतः, शोकाभिभूतः, रामं स्मरन्, धर्मे मनः निवेश्य, चिन्तयामास। स स्नेहगद्गदया वाचा, बालहंसस्वरेण, सभायां विलपन्, पुरोहितं प्रति अपवादमकरोत्— "कः नाम रामात्, विनीतात्, शीलसम्पन्नात्, विदुषः, धर्मनिष्ठात्, मम इव जना राज्यं गृह्णीयात्? कथं दशरथस्य सुतः राज्यहरः स्यात्? राज्यं च अहं च रामस्य एव; अत्र धर्मं वक्तुम् अर्हसि। रामः ज्येष्ठः, उत्तमः, धर्मात्मा, दिलीपनहुषयोः सदृशः, स एव राज्यं अर्हति, यथा दशरथः। यदि अहं तादृशं अधर्मं कुर्याम्, अनार्येण पापेन कर्मणा, स्वर्गं न प्राप्नुयाम्, इक्ष्वाकुवंशस्य अपकीर्तिं लभेय। मम मातुः कृतं पापं न अनुमन्ये; अहम् अत्र प्राञ्जलिः स्थित्वा, रामं नमामि, यद्यपि सः दूरतः वने वसति। केवलं राममेव अनुसरेयं, स एव राजा, पुरुषश्रेष्ठः; राघवः त्रैलोक्यराज्यस्य अपि योग्योऽस्ति।" एवं धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सर्वे सभासदः हर्षाश्रूणि मुमुचुः, हृदयानि रामे निवेश्य। यदि च अहं भ्रातरं वनात् आनयितुं न शक्नुवेयम्, तदा लक्ष्मणवत् अहम् अपि तत्र एव वने वत्स्यामि। सर्वैः उपायैः भ्रातरं वनात् बलात् आनयिष्यामि, वृद्धैः, साधुभिः, शीलवान् जनैः सन्निधौ। सर्वे तक्षकाः, मार्गशोधकाः, रक्षकाः मया पूर्वं प्रेषिताः; गमनं च मम प्रियं जातम्। एवं उक्त्वा, धर्मात्मा भरतः भ्रातृभक्त्या, समीपे स्थितं मन्त्रिणं सुमन्त्रं वाक्यम् उवाच— "उत्तिष्ठ शीघ्रं गच्छ, सुमन्त्र, मम आदेशात्; तुरगान् सज्जय, सेनां च समाह्वय।" एवमुक्तः महात्मना भरतेन, सुमन्त्रः प्रमुदितः, यथाज्ञप्तम्, यथेष्टं च, सर्वे आदेशान् दत्तवान्। राघवम् आनयितुं यात्रा आज्ञापिता इति श्रुत्वा, पुरजनाः, सेनापतयः, सैनिकाश्च प्रमुदिताः अभवन्। तदा गृहेषु सर्वेषु, सेनापत्नीः, प्रमुदिता, पतिं यात्रायै सज्जयामासुः। शीघ्रगैः अश्वैः, गोयानैः, तुरगरथैः, सेनापतयः सैनिकैः सह सर्वां सेनां सज्जयामासुः। एवं सेनां वृद्धजनसन्निधौ सज्जां दृष्ट्वा, भरतः सुमन्त्रं समीपस्थितं उवाच—"मे रथं शीघ्रं आनय।