शृणु, आर्य, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः कथ्यते। शुभायां रात्रौ तदा सूतमागधबन्दिनः भरतं मङ्गलशब्दैः स्तुतिभिश्च प्राशंसन्। तदा सुवर्णपर्यन्तेन घण्टानिनादेन समं शतानि शङ्खानां वाजिनां च वाद्यनिनादाः उच्चावचानि स्वराणि प्रावर्तन्त। तेषां वाद्यनिनादानां महतः शब्दस्य नभः पूरयन्त्याः ध्वनिः शोकग्रस्तस्य भरतस्य दुःखमेव संवर्धयामास। ततः भरतः प्रबुद्धः सन् तम् शब्दम् निवर्त्य शत्रुघ्नमिदं वाक्यमुवाच—"शत्रुघ्न, पश्य, का कैकेय्या जनाय महदपकारं कृतम्। दुःखितं मां परित्यज्य धर्मात्मा राजा दशरथः स्वर्गं गतः। तस्य धर्मनिष्ठस्य महात्मनः राज्ञः श्रीः जले पतितनाव इव नियन्तारं विना लक्ष्यहीना विचरति। रामोऽपि, अस्माकं महाबलः त्राता, मम जननीनैव धर्मं परित्यज्य वनं प्रव्राजितः।" एवमाक्रन्दन्तं भरतं दुःखार्तं दीनमिव दृष्ट्वा तत्र सर्वाः स्त्रियः प्ररुरुदुः। भरतेन तथाविधं शोचन्तं दृष्ट्वा धर्मज्ञः महर्षिः वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां सभागृहं प्रविवेश। स तु सभागृहं सुसंस्कृतमृत्तिकया निर्मितं, रत्नमणिमयानि भूषितं, सुधर्मेव, सेवकजनसमाकुलं प्रविवेश। स वेदविदां श्रेष्ठः सुवर्णमयमासने उत्तमांशुकसंवृतः उपविवेश, ततः सन्देशवाहकान् आज्ञापयामास। "शीघ्रमेव ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, सेनानायकान्, मन्त्रिणश्च, जनपदाधिपतींश्च विलम्बं विना आनयत, कार्यमस्ति। शत्रुघ्नं राजनिष्ठं, भरतं महात्मानं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च तत्र स्थितान् प्रजाजनान् आनयत।" इति। तदा रथैः, अश्वैः, गजैः च जनसमूहः महद्भिः शब्दैः समाययौ। सभायां प्रविशन्तं भरतं जनः देवेन्द्रमिव, यथा पूर्वं दशरथं, सत्कारं चकार। तदा दशरथस्य सुतः सभामभूषयत्, सा सभा हंससारसादिभिः पूर्णह्रद इव, शान्तजलं, रत्नशङ्खमणिकटकिनीव, यथा पूर्वं दशरथेन दीप्तम्। अथ द्वितीयः एकाशीतितमः सर्गः प्रारभ्यते। भरतः प्राज्ञः तां सभां पितामहानां वृद्धजनैः पूरितां पूर्णचन्द्रप्रभया रात्रिमिव अपश्यत्। वृद्धजनैः स्वस्थानानि समाश्रित्य उपविष्टैः सा सभा मेघव्यूढे पूर्णचन्द्रे रात्रिरिव बभूव। विद्वद्भिः समाकुला सा सभा मेघव्यूढे पूर्णचन्द्रे रात्रिरिव शोभाम् अवाप। तत्र सर्वे मन्त्रिणः धर्मज्ञाः उपविष्टाः सन्तः वसिष्ठः सौम्यया वाचा भरतं इदमुवाच—"वत्स, राजा धर्मपालनपरः दशरथः स्वर्गं गतः, तुभ्यं भूमिं धनधान्यसमृद्धां दत्वा। रामः सत्यधृतिः धर्मस्मरणशीलः पितुः वचनं न परित्यक्तवान्, उदितचन्द्रमाः स्वप्रभामिव। राज्यं कण्टकवर्जितं तुभ्यं पित्रा भ्रात्रा च दत्तम्; त्वं सुखेन मन्त्रिभिः सह भुङ्क्ष्व, शीघ्रमेवाभिषेकं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणात्, समुद्रपारान्तिकाः च, ते रत्नानि द्रव्याणि च आनयन्तु।" एतच्छ्रुत्वा धर्मनिष्ठः भरतः दुःखेन परिप्लुतः रामं च स्मरन् धर्मे च मनः स्थापयामास। स सान्त्वयन्, क्रन्दनस्वरेण, मृदुना बालहंसस्वरेण, सभायां वसिष्ठं प्रत्युवाच— "कः नाम रामाद् राज्यं गृह्णीयात्—नियमनिष्ठात्, विदुषः, धर्मरतात्—मद्विधः कः? कथं दशरथस्य सुतः राज्यहरः स्यात्? राज्यं च अहम् च रामस्य; धर्मं अत्र वक्तव्यं भवता। रामः ज्येष्ठः श्रेष्ठः धर्मात्मा दिलीप-नहुषोपमः, स एव राज्यस्य पात्रम्, यथा दशरथः। यदि अहं एतादृशं पापं कर्म कुर्वेयं, कुलीनानामनर्हं, स्वर्गवर्जितं, लोकस्य इक्ष्वाकुवंशस्य कलङ्कः स्याम्। मम मातुः दुष्कृत्यं न अनुमन्ये, अहं रामं वनवासीमपि प्राञ्जलिः प्रणमामि। केवलं राममेव अनुयास्ये, स एव राजा, नरश्रेष्ठः; राघवः त्रिलोक्यस्य अपि राज्यं अर्हति।" एवं धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा सर्वे सभासदः हर्षबाष्पपूरितलोचनाः रामे मनः स्थापयामासुः। यदि भ्रातरं वनवासिनं न आनयिष्यामि, अहं अपि लक्ष्मणवद् वने वत्स्यामि। सर्वैः उपायैः तम् भ्रातरं वृद्धैः, साधुभिः, सदाचारैः च सन्निधौ बलात् आनयिष्यामि। तत्र तत्र तक्षकान् मार्गशोधकान् रक्षिणश्च मया पूर्वमेव प्रेषिताः; यात्रा अपि मे रोचते। एवमुक्त्वा धर्मनिष्ठः भरतः भ्रातृभक्तः समीपस्थं सुमन्त्रं मन्त्रिणं इदं वचनमब्रवीत्—"सुमन्त्र, शीघ्रं उत्थाय ममाज्ञया यात; तत्क्षणमेव सेनायाः प्रस्थानं आज्ञाप्य समाह्वय।