राजधानी नगरी राजमार्गैः सुशोभिता, प्रासादपङ्क्तिभिः, गृहशृङ्खलाभिः च, भित्तिभिः च समन्तात्, पताकाभिः विभूषिता, विस्तीर्णैः सुशिल्पनिर्मितमार्गैः विराजमानाऽभवत्। तत्र तत्र उच्चैः प्रासादैः, येषाम् उपरितलानि नभसि स्रवमाणानि इव दृश्यन्ते, तानि नगराणि इन्द्रपुरीमिव द्योतयन्ति स्म। ते सर्वे गङ्गां प्रति जग्मुः, या विविधवृक्षोपवनैः शोभिता, शीतलशुद्धसलिलया, महामीनसमाकुलया च सुसम्पन्ना। यथा निर्मलमम्बरं रात्रौ चन्द्रतारागणैः शोभते, तथा राजमार्गः सुकृतिः, रम्यः, परम्परया सुसज्जितः, तेजसा विराजते स्म। अथ श्रूयताम्—श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्ग आरभ्यते। शुभायाम् रात्रौ तदा, सूताः मागधाः च, भरतं मङ्गलशब्दैः, शुभलक्षणयुक्तैः गीतैः च स्तुवन्। तत्र स्वर्णपरिष्कृतमाहूरं प्रहार्यमाणं निनादयत्, शतशः शङ्खाः प्रघोष्यमाणाः, वाद्ययन्त्राणि उच्च-नीचस्वरैः वाद्यमानानि। तं महाशब्दं, यः गगनमिव व्याप्नोति, भरतस्य दुःखवर्धनम् एव अभवत्, यः शोकग्रस्तः आसीत्। ततः भरतः, जागरितः, तम् शब्दम् अवारयत्, तथा च शत्रुघ्नं प्रति उक्तवान्—"नाहं राजा," इति। स शत्रुघ्नं प्रति अवदत्—"पश्य, शत्रुघ्न, मम मातुः कैकेय्याः जनपदेषु कियत् पापं कृतम्। राजा दशरथः मां शोकाय त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। तस्य धर्मनिष्ठस्य महात्मनः राज्यलक्ष्मीः अपि, इवोदके पतितनाव इव, चपला वर्तते। रामः अपि, अस्माकं महाबलः त्राता, मम मातुः अधर्मयुक्तया वनं प्रस्थितः।" एवं भरतं विलपन्तम्, दुःखितम्, कृपणं च दृष्ट्वा, तत्र सर्वाः स्त्रियः प्ररुदितुम् आरब्धाः। तत्र भरतस्य शोकं विलोक्य, धर्मज्ञः वसिष्ठः, इक्ष्वाकुवंशस्य सभागृहं प्रविवेश। तेन सः शोभनः सभाभवनः, घनकर्दममृत्तिकया निर्मितः, रत्नमणिमयः, सुदर्मा इव, सेवकैः च पूर्णः, प्रविष्टः। सर्ववेदविद् वसिष्ठः सुवर्णसिंहे उपविष्टः, उत्तमवस्त्रच्छन्नः, दूतान् आज्ञापयामास—"शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियांश्च, सेनानायकराजपुरुषान्, मन्त्रिणः, प्रजाध्यक्षांश्च, यथाकालं आनयत। शत्रुघ्नं, धर्मिष्ठं भरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च तत्र स्थितान् प्रजाजनान् शीघ्रं आनयत।" ततः महाशब्दः अभवत्, यदा जनाः रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छन्ति स्म। यदा भरतः प्रविवेश, तदा जनाः तम् इन्द्रमिव, यथा पूर्वं दशरथं, सत्कारं कृतवन्तः। सा सभा दशरथात्मजेन शोभिता, यथा महाप्राणिमत्तवारिविलसिता सरः, स्थिरजलम्, रत्नशङ्खशर्कराभिः शोभिततीरम्, पूर्वं दशरथेन शोभिता इव। अत्रैव श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्वितीयं द्व्यशीतितमः सर्गः आरभ्यते। भरतः, प्राज्ञः, तां सभां दृष्टवान्, या वृद्धैः महात्मभिः पूर्णा, पूर्णचन्द्रप्रभया रात्रिरिव। ये वृद्धाः, क्रमशः आसनानि उपविशत्, सा सभा मेघविनिर्मुक्तपूर्णचन्द्ररात्रिरिव बभौ। या सभा पण्डितैः पूर्णा, सा अपि पूर्णचन्द्ररात्रिरिव शोभते स्म। यदा सर्वे धर्मज्ञा मन्त्रिणः समागताः, तदा पुरोहितः वसिष्ठः मृदु वचनम् अब्रवीत्—"वत्स, राजा दशरथः धर्मपालनं कृत्वा स्वर्गं गतः, तुभ्यं धनधान्यसमृद्धां पृथ्वीं दत्त्वा। रामः सत्यप्रतिज्ञः, धर्मनिष्ठः, पितुराज्ञां न परित्यज्य, उदितचन्द्रमिव स्वदीप्तिं न त्यजति। राज्यं, पितृभ्यां भ्रात्रा च, त्वं दत्तम्, तद् त्वया मन्त्रिभिः सह प्रमुदितेन शीघ्रं अभिषेकः क्रियताम्। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणात्, समुद्रपार्यन्तेभ्यः च, रत्नानि, मणीनि, तवाभिषेकाय आनयन्तु।" एवं वचः श्रुत्वा, भरतः शोकेन अभिभूतः, धर्मनिष्ठचित्तः, रामं स्मरन्, धर्मे स्थितः। स अश्रुपूर्णया कण्ठगद्गदया वाचा, हंसशावमृदुया, सभायां विलपन्, पुरोहितं प्रति शोकयुक्तं वचनम् अब्रवीत्—"कः नाम रामाद् राज्यं गृह्णीयात्? यः नियमपरायणः, विद्वान्, धर्मशीलः, मम इव। कथं दशरथस्य सुतः राज्यहरः स्यात्? राज्यं च अहं च रामस्यैव; धर्मं अत्र वक्तव्यम्। रामः ज्येष्ठः, श्रेष्ठः, धर्मात्मा, दिलीपनहुषसमः, राज्यस्य अधिकारी यथा दशरथः। यदि अहं एतादृशं पापं कर्म कुर्याम्, तदा लोकस्य इक्ष्वाकुवंशस्य कलङ्कः स्याम्। मम मातुः कृतम् अधर्मं न अनुमन्ये; अहं रामे वनवासिनि अपि, अञ्जलिं कृत्वा प्रणमामि। केवलं राममेव अनुसरिष्ये, स एव राजा, स एव नरश्रेष्ठः; राघवः त्रैलोक्यराज्यस्य अधिकारी।" एवं धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सर्वे सभासदः हर्षाश्रुभिः, रामे चित्तानि निवेश्य, तुष्टाः। यदि रामं वनात् प्रत्याहर्तुं न शक्नोमि, तर्हि लक्ष्मणवत् अहम् अपि तत्रैव वने वत्स्यामि।