नदीबालुकापरिस्कृतैः खनिभिः सुरम्यैः, इन्द्रयन्त्रस्तम्भोपमैः, मुख्यद्वारैः शोभितं नगरं दिव्यं दृष्ट्वा, तत्र महाप्रासादपङ्क्तिभिः, गृहनिकायैः, भग्निप्रासादैः, पताकाभिः अलङ्कृतैः, विस्तीर्णमार्गैः, सुशिल्पनिर्मितैः, शोभितं नगरं दृष्ट्वा, तस्य नगरस्य उन्नतप्रासादैः, यत्र तल्लङ्घनमिव आकाशे दृश्यते, ग्रामाः इन्द्रपुरमिव आभासन्ते। ततः गङ्गां प्राप्तवन्तः, यत्र विविधवृक्षवनानि, शीतलशुद्धजलम्, महामत्स्यसमाकीर्णम् आसीत्। यथा निर्मलाकाशः रात्रौ चन्द्रताराभिः शोभते, तथा राजमार्गः रम्यः, कुशलशिल्पनिर्मितः, क्रमशः प्रकाशमानः अभवत्। अयोध्याकाण्डस्य एकोनशीत्युत्तमः सर्गः आरभ्यते श्रीवाल्मीकि रामायणे। तत्र शुभरात्रौ, सूतमागधाः, गायकाः, भरतं आशीर्वचनैः, शुभशब्दैः, स्तुतिभिः, प्रशंसन्तः। तडित्पत्रयुक्तः घण्टा निनादितः, शतशः शङ्खाः नादिताः, वाद्ययन्त्राणि उच्चनिम्नस्वरैः वादनं कृतवन्तः। तेषां वाद्यनिनादः आकाशमिव व्याप्य, भरतस्य दुःखं, यः शोकग्रस्तः, अतिशयितं कृतवान्। ततः भरतः, जागृतः, तं शब्दं स्थगयित्वा, "नाहं राजा" इति शत्रुघ्नं प्रति इदं वचनं उवाच। "पश्य शत्रुघ्न, कैकेय्या जनानां महत् अनर्थं कृतम्; मां शोकाय समर्प्य, राजा दशरथः गतः। तस्य धर्मनिष्ठस्य, महात्मनः, राज्ञः श्रीः, जलस्थे नाव इव, अनियन्त्रिता विचरति। रामोऽपि, बलवान् रक्षिता, मम मातृणा, धर्मत्यक्तया, वनं प्रव्राजितः।" एवं भरतस्य विलपन्तः, शोकसन्तप्तस्य, तत्र स्त्रियः, विलप्य अश्रूणि मुमुचुः। भरतस्य शोकविह्वलस्य, तत्र श्रीमान् वसिष्ठः, राजधर्मविद्, इक्ष्वाकुनाथस्य सभागृहं प्रविष्टवान्। स तं दिव्यं सभागृहं, शिलास्वच्छं, रत्नमणिभिः अलङ्कृतं, सुधर्माभं, सेवकैः पूर्णं, प्रविष्टवान्। सर्ववेदविद् वसिष्ठः सुवर्णासनं, उत्तमवस्त्राच्छादितं, उपविश्य, दूतान् आज्ञापयत्। "शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, सेनानायकान्, मन्त्रिणः, जनपतिं, सर्वान् आनयत, कार्यमस्ति। शत्रुघ्नं, राजनिष्ठं, श्रीभरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वान् निष्ठजनान् आनयत।" ततः महान् शब्दः अभवत्, जनाः रथैः, अश्वैः, गजैः आगच्छन्तः। भरतः प्रविशन्, जनाः तं यथा देवाः इन्द्रं, यथा दशरथं, स्वागतवन्तः। सभायाः शोभा, दशरथस्य पुत्रेण भूषिता, ह्रदः इव महामीनैः पूर्णः, शान्तजलः, तटरत्नशङ्खमणिभिः अलङ्कृतः, यथा दशरथेन तदा शोभिता। अयोध्याकाण्डस्य द्व्यशीत्युत्तमः सर्गः आरभ्यते श्रीवाल्मीकि रामायणे। भरतः, बुद्धिमान्, सभागृहं दृष्ट्वा, वृद्धैः, कुलीनैः, पूरितं, पूर्णचन्द्ररात्रिरिव शोभितम्। वृद्धाः क्रमशः उपविशन्तः, सभागृहं मेघविनिर्मुक्तः पूर्णचन्द्ररात्रिरिव आभासितम्। सा दिव्या सभा, विद्वद्भिः पूर्णा, पूर्णचन्द्ररात्रिरिव शोभिता। ततः सर्वे राजमन्त्रिणः, धर्मविदः, समागत्य, पुरोहितः सौम्यं वचनं भरतं प्रति उवाच— "वत्स, राजा दशरथः धर्मपालनं कृत्वा, स्वर्गं गतः, भूमिं, धनधान्यसमृद्धां, तुभ्यं दत्त्वा। रामः, सत्यनिष्ठः, दृढसंकल्पः, धर्मस्मरणं कृत्वा, पितृवचनं न त्यक्तवान्, यथा उदितः चन्द्रः स्वदीप्तिं न त्यजति।" "राज्यं, कण्टकवर्जितं, पितृभ्रात्राभ्यां तुभ्यं दत्तम्; मन्त्रिभिः सह, आनन्देन, शीघ्रं अभिषेकं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणदिग्भ्यः, समुद्रसीमान्तेभ्यः, रत्नानि, मणयः आनयन्तु।" एतद्वचनं श्रुत्वा, भरतः, शोकाभिभूतः, धर्मनिष्ठः, रामं चिन्तयन्, धर्मे मनः स्थापयित्वा, सभायां, अश्रुपरिप्लुतकण्ठेन, मृदुसारस्वनकपोतस्य वाणीव, पुरोहितं प्रति विलपन्, तं कुपितः उवाच— "कः रामात् राज्यं गृह्णीयात्—नियमनिष्ठात्, विद्वत्तमात्, धर्मरतात्, मम यथा? कथं दशरथसुतः राज्यहरः भवेत्? राज्यं च अहं च रामस्य; धर्मं इह ब्रूहि। रामः ज्येष्ठः, श्रेष्ठः, धर्मात्मा, दिलीपेनाहुषेन तुल्यः, यथा दशरथः, राज्यं तस्य योग्यम्।" "यदि अहं एतादृशं पापं कर्म कुर्याम्, कुलीनानाम् अनर्हं, स्वर्गहीनं, इक्ष्वाकुवंशस्य कलङ्कः भवेत्। मातुः दुष्कृतं न अनुमन्ये; अत्र अहं, अञ्जलिं कृत्वा, रामं वन्दे, यद्यपि सः वनान्तरे।" "राममेव अनुगच्छामि, सः राजा, नरश्रेष्ठः; राघवः त्रैलोक्यस्य राज्यं अर्हति।" एतद्वचनं धर्मसम्पन्नं श्रुत्वा, सर्वे सभासदः, रामे हृदयस्थः, हर्षाश्रूणि मुमुचुः।