मार्गः सुसमृद्धः, सुसिक्तमृत्तिकाभिः सुशोभितः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कटद्विजगोषेण, पताकाभिरलङ्कृतः, शोभायमानः प्रवर्तते स्म। तं सेनामार्गं चन्दनवारिसिक्तं नानापुष्पैः भूषितं दिव्यमिव सुरमार्गं स्फुरन्तमपश्यन्त। ततः नियुक्ताः कर्मकराः आदेशानुसारं मधुरफलसमृद्धानि रमणीयानि स्थानानि समाचिन्वन्। यं विशुद्धात्मना भरतेन वाञ्छितं वासस्थानं तत् भूषणैः पुनरपि विभूषितं, रत्नमिव विराजते स्म। तत्र शास्त्रविदः शुभनक्षत्रमूहूर्तं च समालोक्य, महात्मनः भरतस्य वासस्थानं सम्यग्व्यवस्थितवन्तः। परिखाभिः उन्नतवालुकापूरिताभिः परिवृतं, इन्द्रयन्त्रस्तम्भोपमैर्यूपैः, मुख्यद्वारैश्च शोभितं तद्वासस्थानं रमणीयमासीद्। तत्र प्रासादश्रेण्यः, गृहेषु च पाण्डुकेषु, पताकाभिः समलङ्कृतः, विस्तीर्णमार्गैः सुप्रविष्टः च। तत्रोच्चप्रासादाः, येषां शिखराणि नभसि स्रवमाणानि इव दृश्यन्ते, तानि वासस्थानानि इन्द्रपुरीमिव बभासिरे। गङ्गां समुपेत्य, नानावृक्षोपवनसमाकीर्णाम्, शीतलशुद्धवारिण्याः, महामीनसमाकीर्णायाः च, ते प्रविशन्ति स्म। यथा निर्मलमाकाशं रात्रौ चन्द्रताराभिः विभूषितं स्फुरति, तथा राजमार्गः, रम्यः, कौशलसमुत्थितः, क्रमशः शोभते स्म। शृणु, अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य श्रीरामायणस्य एकाशीतितमः सर्गः। तत्र, तस्याम् शुभायाम् रात्र्याम्, सूतामागधबन्दिनः भरतं मङ्गलशब्दैः, मङ्गलगीतेन च स्तुतवन्तः। तदा स्वर्णपर्यन्तेण ताड्यमानः दुन्दुभिः निनादितः, शतमिव शङ्खानां शब्दः, तूर्याणि चोच्चनीचस्वरं वाद्यमानानि। तद्वाद्यशब्दमहानादः, नभः पूरयन्निव, दुःखाकुलस्य भरतस्य शोकं केवलं वर्धयामास। तस्मिन् काले, भरतः प्रमुदितः, तं शब्दं निवर्त्य, 'नाहं राजा' इति घोषयन्, शत्रुघ्नं प्रति इदं वचनमब्रवीत्। 'पश्य शत्रुघ्न, कैकेय्या जनाय महदनर्थं कृतम्; मां शोकसमर्पितं कृत्वा, राजा दशरथः स्वर्गं गतः। स धर्मनिष्ठः महात्मा राजा यस्य राज्यश्रीः धर्ममूलिता, सा इव वारिणि नावमिव पतितं, अनधिष्ठितं परिवर्तते। रामोऽपि धर्मपतिः, अस्माकं महाबलः रक्षकः, मम मातृकृत्या धर्ममुत्सृज्य, वनं प्रव्राजितः।' एवं विलपन्तं भरतं, दुःखसंतप्तं, दीनं च दृष्ट्वा, तत्र सर्वाः स्त्रियः सस्वरं रुरुदुः। एवं भरतेन शोकाकुलं विलप्यमाने, स धर्मज्ञः वसिष्ठः, इक्ष्वाकुनाथस्य सभां प्रविवेश। स तां दिव्यां सभां, मृत्तिकाभिः सुशोभितां, रत्नमणिभूषितां, सुधर्मामिव, सेवकैः परिपूर्णां प्राविशत्। सर्ववेदविद् वसिष्ठः सुवर्णासनमासीनः, उत्तमवस्त्रवेष्टिते, दूतान् प्रति आज्ञापयामास— 'शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, रथिनः, मन्त्रिणः, जनपदाधिपान् च, कार्यमस्ति, आनयत। शत्रुघ्नं, राजनिष्ठं, श्रीमन्तं भरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च निष्ठावन्तः जनान् आनयत।' ततः महान् कोलाहलः समुत्पन्नः, यदा जनाः रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छन्। भरतस्य प्रवेशनसमये, जनाः तं यथा देवा इन्द्रं, यथा दशरथं पूर्वं, तथैव पूजयामासुः। स सभा दशरथात्मजेन शोभिता, सरोवरमिव महामीनैः पूर्णं, शान्तसलिलं, मणिशङ्खशुक्तिसंकीर्णतीरं, यथा पूर्वं दशरथेन शोभिता। अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य श्रीरामायणस्य द्व्यशीतितमः सर्गः आरभते। भरतः प्राज्ञः, तां सभां दृष्ट्वा, वृद्धैः सभासद्भिः पूर्णां, पूर्णचन्द्रप्रभया रात्रिमिव, विरराज। यदा वृद्धाः प्रविश्य, यथायोग्यं स्थानानि उपविविशुः, सा सभा मेघविप्रकाशितपूर्णचन्द्ररात्रिरिव बभौ। सा शोभना सभा, विद्वद्भिः पूर्णा, मेघविनिर्मुक्तपूर्णचन्द्ररात्रिरिव विराजते स्म। यदा सर्वे धर्मविदो राजमन्त्रिणः संगता अभवन्, तदा पुरोहितः सौम्यया वाचा भरतं इदं वचनमुवाच— 'वत्स, राजा दशरथः धर्मं पाल्य, त्वां समृद्धां पृथिवीं, सम्पद्वन्तीं, धान्यवतीं च दत्त्वा, स्वर्गं गतः। रामः सत्यधृतिः, धर्मं स्मरन्, पितुर्वचनात् न निवर्तितवान्, यथा उदितः चन्द्रः स्वप्रभां न जहाति। राज्यं, निष्कण्टकम्, त्वयि पित्रा भ्रात्रा च दत्तम्; त्वं मन्त्रिभिः सह प्रमुदितः, शीघ्रं अभिषेकं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणदिग्भ्यः, समुद्रपर्यन्तदेशेभ्यश्च रत्नानि रत्नानि च आनयन्तु।' एवं श्रुत्वा, भरतः शोकसंविग्नः, धर्मनिष्ठचित्तः, रामं स्मरन्, धर्मे मनः न्यवेशयत्। स अश्रुपूर्णया काकपदस्वरया वाचा, सभायां विलपन्, पुरोहितं च उपालिप्तवान्— 'कः नाम रामाद्राज्यं गृह्णीयात्, यः विनीतः, वेदविद्, धर्मनिष्ठः, बुद्धिमान्, यथाविधि वर्तते, अहं वा? कथं दशरथस्य पुत्रः राज्यहरः स्यात्? राज्यं च अहं च रामस्य; अत्र धर्मं वक्तुमर्हसि।