तेषां ततः कर्मणां सम्यक् कर्तव्यानां यथाक्रमम्—यत्र यत्र बन्धनं कर्तव्यं तत्र तन्निबध्नन्, यत्र यत्र मार्गः शुद्धः कर्तव्यस्तत्र तं विशोधयन्तः, यत्र यत्र भेदनं करणीयं तत्र तद् विदारयन्तः, तत् सर्वं सम्यग् अकारयन्। शीघ्रं कालान्तरेण ते विविधरूपाणि, सागरप्रमाणानि, बहूनि जलसेतून् निर्मितवन्तः। शुष्केषु प्रदेशेषु, तत्र तत्र उत्तमान् कूपान् अपि, नानाविधान् वेदिकाभिः शोभितान्, सम्यक् अकुर्वन्। तेषां पन्थाः, सुसमृद्धमृत्तलैः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कटपक्षिणां कलरवैः, पताकाभिः च भूषितः, रम्यः आसीत्। चन्दनजलैः सिञ्चितः, नानापुष्पैः अलङ्कृतः, सैन्यस्य मार्गः दिव्यपथवत् दीप्तिमान् बभूव। ततः नियोजिताः कर्मचारीणः, आज्ञया, मधुरफलसमृद्धेषु रमणीयेषु स्थलेषु वासस्थानानि चक्रुः। महात्मनः भरतस्य यथाभिलषितं वासस्थानं भूषणैः अधिकं शोभितं मणिरत्नवत् बभूव। तत्र तत्र विशेषज्ञाः, शुभनक्षत्रमूहूर्तानि चिन्तयित्वा, महात्मनः भरतस्य वासस्थानं स्थापयामासुः। तद् नगरं, वालुकाकूपैः परिवृतम्, इन्द्रयन्त्रस्तम्भसन्निभैः खम्भैः, शोभनैः मुख्यद्वारैः च विराजितम् आसीत्। तत्र राजमार्गाः, पताकाभिः भूषितैः प्रासादपंक्तिभिः, गृहवेश्मभिः च परिवृताः, विस्तीर्णाः सम्यक् निर्माणाः च आसन्। तत्रोपरि उच्चैः गृहमालाः, यासां शिखराणि नभसि स्रवन्ति इव दृश्यन्ते, नगराणि इन्द्रपुरीमिव शोभन्ते स्म। ते गङ्गां समासाद्य, नानावृक्षोपवनैः, शीतलनिर्मलजलैः, महामत्स्यसमाकुलैः च समृद्धां दृष्टवन्तः। यथा निर्मलमाकाशं रात्रौ शशिसिततारागणैः शोभते, तथा राजमार्गः, रमणीयः, कुशलैः निर्माणः, अनुक्रमेण दीप्तिमान् बभूव। एवं कृतमाहात्म्ये तस्मिन् मार्गे, अयोध्याकाण्डे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते, एकाशीतितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र शुभायां रात्र्याम्, सूतैः मागधैः च भरतः पुण्यश्लोकैः, मंगलगानैः च स्तूयमानः आसीत्। तदा सुवर्णताडितः समयडुण्डुभिः घोषितः, शतानि शङ्खानाम् अपि नादितानि, वाद्ययन्त्राणि उच्चनीचानि स्वरान् वादयामासुः। तेषां वाद्यनादानां महतः शब्दः, नभः पूरयन् इव, शोकदग्धस्य भरतस्य दुःखमेव वर्धयामास। ततः भरतः जागरितः, तं शब्दं निवर्त्य, "नाहं राजा" इति उक्त्वा, शत्रुघ्नं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"पश्य शत्रुघ्न! कैकेय्या जनसमाजाय महदनर्थं कृतम्। मां दुःखितं कृत्वा, राजा दशरथः स्वर्गं गतः। धर्मनिष्ठस्य तस्य राजर्षेः राज्यलक्ष्मीः, इव जलनावम् अनियमितं, अधुना अनाथवत् विचेष्टते। रामोऽपि, अस्माकं महाबलः रक्षिता, मम मातृया धर्मं परित्यज्य, वनं प्रेषितः।" इति भरतस्य विलपन्तस्य, शोकाकुलस्य, तत्र स्थिताः सर्वा नार्यः उच्चैः रुरुदुः। एवं भरतेन शोचता, तत्र प्राज्ञः वसिष्ठः, राजधर्मवित्, इक्ष्वाकूणां सभागृहं प्रविवेश। स तं दिव्यम्, मृद्भिः सम्यक् लेपितम्, मणिरत्नैः विभूषितम्, सुधर्मानिव, सेवकैः परिपूर्णं सभामण्डपम् अविशत्। स वेदविदां श्रेष्ठः, सुवर्णसिंहासने उत्तमवस्त्रसंवृते उपविश्य, दूतान् आज्ञापयामास—"शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, रथिनः, मन्त्रिणः, जनपदाध्यक्षान् च आनयत; कार्यमस्ति महत्तरम्। शत्रुघ्नं, राजनिष्ठं, श्रीमान् भरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च तत्र स्थितान् भक्तजनान् आनयत।" इति। ततः महाशब्दः अभवत्—जनाः रथैः, अश्वैः, गजैश्च आगच्छन्ति स्म। भरतस्य प्रविशतः, जनाः तं यथा देवा इन्द्रं, यथा पूर्वं दशरथं, तथैव स्वागतं चक्रुः। सा सभा, दशरथस्य पुत्रेण विभूषिता, महतीमीनसमाकुलं सरः इव, स्तिमितजलम्, रत्नशङ्खमणिशोभिततीरम्, पूर्वं यथा दशरथेन शोभिता, तथैव बभूव। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते, अयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र भरतः, बुद्धिमान्, तां सभां, वृद्धजनसमाकुलां, पूर्णचन्द्रप्रभया युक्तां, अपश्यत्। वृद्धाः यथाक्रमं प्रविश्य, आसनानि उपविविशुः, सा सभा, मेघव्यूहविनिर्मुक्तरात्रिरिव पूर्णचन्द्रप्रभया शोभिता। तत्र विदुषां समावेशेन सा दिव्या सभा, मेघविनिर्मुक्तरात्रिरिव, पूर्णचन्द्रप्रभया दीप्तिमती बभूव। तदा, सर्वे राजमन्त्रिणः धर्मज्ञाः समागताः, तदा पुरोहितः सौम्यया वाचा भरतं इदं वचनम् अब्रवीत्—"वत्स, राजा दशरथः धर्मं पालयित्वा, तुभ्यं धनधान्यसमृद्धां पृथिवीं दत्त्वा, स्वर्गं गतः। रामः सत्यप्रतिज्ञः, सत्यसंकल्पः, धर्मं स्मरन्, पितुः आज्ञां न परित्यजति, यथा उदितः चन्द्रः स्वदीप्तिं न जहाति। राज्यं, कण्टकवर्जितं, पित्रा भ्रात्रा च तुभ्यं दत्तम्; त्वं मन्त्रिभिः सह प्रमुदितः भुङ्क्ष्व, शीघ्रं चाभिषेचनं कुरु। उत्तरदिग्भ्यः, पश्चिमदिग्भ्यः, शुद्धदक्षिणात्, समुद्रान्तेभ्यश्च जनाः रत्नानि धान्यानि च आनयन्तु।" इति। एवं वचः श्रुत्वा, भरतः, धर्मनिष्ठः, दुःखेन पीडितः, रामं स्मरन्, धर्ममेव चिन्तयन्, तत्र तस्थौ।