ते तत्र बलवन्तः, बलवत्तराश्चान्ये, तृणवनानि घनानि विदार्य दुष्कराणि देशान् यत्र तत्र सम्यग् विनिर्मथ्य मार्गं निर्ममुः। केचन कुण्डान् वालुकया पूरयन्ति, गभीरान् विवरांश्च, अपराः च सर्वतः निम्नभूमीः समं कुर्वन्ति। यत्र यत् बन्धनीयम्, तत् बबन्धुः; यत् शोधनियम्, तत् शुद्धम् अकुर्वन्; यत्र यत् विदारणीयम्, तत्र तानि विदार्य चक्रुः। क्षिप्रमेव ते बहूनि सलिलवाहिनीपथानि, नानाविधानि, समुद्रकल्पानि चक्रुः। शुष्केषु स्थलेषु अपि, ते उत्तमान् बहून् कूपान् खनित्वा, नानारूपमण्डपैः भूषितान् अकुर्वन्। तेषां पन्थाः सुशकृतः, लिप्तभूमयः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कटद्विजगानैः, पताकाभिः च शोभितः आसीत्। चन्दनवारिसिक्तः, नानापुष्पैः अलङ्कृतः, सेनायाः मार्गः दिव्यपथवत् स्फुरति स्म। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः, आज्ञया चरन्तः, मधुरफलैः समृद्धानि रमणीयानि स्थलानि समाचक्रिरे। यं निवेशनं धर्मात्मना भरतेन कामितम्, तत् भूषणैः समलङ्कृत्य रत्नमिव बभूव। तत्र निपुणाः, शुभनक्षत्रमूहूर्तं चिन्तयित्वा, महात्मनः भरतस्य निवेशनं स्थापयामासुः। वालुकाप्राकारेण परिवृतं, इन्द्रायुधस्तम्भोपमैः स्थम्भैः, शोभनमुखद्वारैः च तद् रमणीयम् आसीत्। तत्र राजपथेषु, प्रासादपंक्तिरेषु, गृहैः प्राकारैः च संवृतम्, पताकाभिः च शोभितम्, विस्तीर्णमार्गैः च सम्यग् विनिर्मितम्। तत्र उच्चैः प्रासादैः, येषां शिखराणि आकाशे चलितानि इव दृश्यन्ते, तानि निवेशनानि इन्द्रपुरीमिव बभासिरे। गङ्गां प्राप्ताः, सा नानावृक्षोपवनेन समन्विता, शीतलशुद्धवारिणा, महामीनसंघैः च पूर्णा आसीत्। यथा निर्मलम् आकाशं रात्रौ चन्द्रताराभिः विभूषितं स्फुरति, तथा राजमार्गः, रम्यः, कौशलविनिर्मितः, क्रमशः शोभते स्म। अथ श्रृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नथ शुभरात्रौ, सूतामागधाः भरतं मङ्गलशब्दैः, पुण्यगीतैः च स्तुवन्ति स्म। तत्र स्वर्णपर्वशोभितः दुन्दुभिः निनादितः, शतशः शङ्खाः प्रघुष्टाः, वाद्ययन्त्राणि च उच्चनिचैः स्वरैः निनदितानि। तद् वाद्यघोषमहत्, नभः आपूरयन् इव, शोकार्तस्य भरतस्य दुःखं केवलं वर्धयामास। ततः भरतः, तं शब्दं निरोद्धुम् उद्यतः, 'नाहं राजा' इति शत्रुघ्नं प्रति वाक्यमुवाच। 'पश्य शत्रुघ्न! कैकेय्या जनस्य महदपकारं कृतम्; मां शोकसम्प्लुतं कृत्वा राजा दशरथः स्वर्गं गतः। स धर्मनिष्ठः महात्मा राजा यस्य राज्यलक्ष्मीः धर्ममूलिता आसीत्, सा इदानीं काष्ठवत् अनियन्त्रिता सलिलपतिता इव विचेष्टते। रामोऽपि, अस्माकं बलिष्ठः त्राता, मम मातुना धर्मं परित्यज्य, वनवासाय प्रेषितः। एवं विलपन्तं भरतं, दुःखार्तं, शोच्यं च दृष्ट्वा, तत्र सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रुदितुम् आरब्धाः। एवं भरते शोकाकुलं विलपन्तं दृष्ट्वा, तदा प्रसिद्धः वसिष्ठः, राजधर्मविद्, इक्ष्वाकुपतेः सभाम् अविवेश। स तु शोभनां सभां प्रविवेश, या मृदुललिप्तमृत्तिकया निर्मिता, रत्नमणिभिः विभूषिता, सुधर्मामिव, सेवकैः परिपूर्णा आसीत्। वेदविदां श्रेष्ठः, सुवर्णासन उपविष्टः, उत्तमवस्त्रसंवृतः, दूतान् आज्ञापयामास। 'शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, रथिनः, मन्त्रिणः, जनपदाधिपान् च, कार्यमस्ति, विलम्बं विना आनयत। शत्रुघ्नं, राजभक्तं, श्रीमान् भरतम्, युधाजितं, सुमन्त्रम्, ये च तत्र राजभक्ता, सर्वान् आनयत।' ततो महान् शब्दः समुत्पन्नः, यथा जनाः रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छन्ति। प्रवेशति भरते, जनाः तम् इन्द्रमिव, यथा पूर्वं दशरथं, प्रणम्य प्रत्यग्रहीषुः। सा सभा दशरथात्मजेन शोभिता, महद्भिः जलचरैः पूर्णह्रद इव, स्थिरवारिणा, मणिशङ्खमुक्ताफलैः च तटैः विभूषिता, यथा दशरथेन पूर्वं शोभिता आसीत्। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र भरतः प्राज्ञः, तां सभां दृष्ट्वा, या पितामहैः वृद्धैः परिपूर्णा, पूर्णचन्द्रप्रकाशितया रात्र्या इव बभौ। वृद्धाः यथायोग्यं प्रविश्य, आसनानि उपविविशुः; सा सभा मेघविनिर्मुक्तया पूर्णचन्द्ररात्र्या इव बभासे। सा शोभना सभा, पण्डितैः परिपूर्णा, मेघविनिर्मुक्तया पूर्णचन्द्ररात्र्या इव शोभते स्म। यदा सर्वे मन्त्रिणः, धर्मज्ञाः, समागता, तदा पुरोहितः सौम्यया वाचा भरतम् इदं वचनम् उवाच— 'वत्स! राजा दशरथः धर्मं पाल्य, त्वां संपन्नां पृथिवीं, धनधान्यसमृद्धाम्, दत्त्वा स्वर्गं गतः। रामः सत्यप्रतिज्ञः, धृतिसम्पन्नः, धर्मं स्मृत्वा, पितुः आज्ञां न परित्यक्तवान्, यथा उदितः चन्द्रः स्वं तेजो न परित्यजति। राज्यं, इदानीं निर्बाधं, पित्रा भ्रात्रा च तुभ्यम् दत्तम्; त्वं मन्त्रिभिः सह मुदितः, शीघ्रं अभिषेकं कुरु।