ततः कूपकाराः, लेपकाराश्च, वेतकर्मणि निपुणाः, भूमिपरिमाणे च पारगाः, सर्वे अग्रे जग्मुः। स तु जनसमूहः विशालः हृष्टः त्वरया प्रस्थितः, पूर्णचन्द्रे समुद्र इव दीप्तिमान् अभवत्। स्वस्वकर्माणि गृह्य, मार्गकर्मणि कौशलिनः विविधायुधानि धारयन्तः अग्रे प्रजग्मुः। ते जनाः लतान्, गुल्मान्, झषान्, शिलाः च छित्वा, मार्गं निर्ममुः, नानावृक्षांश्च चिच्छेदुः। येषु स्थलेषु वृक्षाः न सन्ति, तत्र केचन वृक्षान् आरोपयन्ति स्म; अन्ये तु कुलिशैः, परशुभिः, कर्षणैः च वृक्षान् क्वचित् क्वचित् चिच्छेदुः। अन्ये बलवन्तोऽपि अतिबलवन्तः च काश्ठगुल्मान् विदार्य, दुर्गमाणि स्थलानि सम्यक् समुल्लिख्य मार्गं निर्ममुः। केचन कूपान् बालुकया पूरयन्तः, गभीरकूपान् च, अन्ये सर्वतः निम्नभूमिं समं कृत्वा, मार्गस्य समताṃ चकारुः। यत् यत् बन्धनं योजनीयम्, तद् बद्धम्; यत् यत् शोढव्यम्, तद् शोद्धम्; यत्र च विदारणीयम्, तत्र विदारितम्। अल्पेनैव कालेन, तैः नानारूपाणि, विस्तीर्णानि, सागरकल्पानि जलसेचनानि कृतानि। शुष्कदेशेषु च ते उत्तमान् कूपान् अपि खनित्वा, विविधरूपमण्डपैः भूषितान् कृतवन्तः। स मार्गः लेपिततलः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कटपक्षिणां कलरवैः, ध्वजैः च भूषितः शोभते स्म। चन्दनवारिसेचनैः, नानापुष्पैः च अलङ्कृतः, स सैन्यस्य मार्गः स्वर्गमार्गवत् दीप्तिमान् अभवत्। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः, आदेशानुसारं, मधुरफलसम्पन्नानि रमणीयानि स्थलानि चक्रुः। या वासव्या भरतस्य कामिता पुरी, सा भूषणैः समलङ्कृता, रत्नवत् बभासे। तत्र कर्मकुशलाः, शुभनक्षत्रमूहूर्तं च विविच्य, महात्मनः भरतस्य वासस्थानं स्थापयामासुः। सा पुरी बालुकायुतपरिखाभिः, इन्द्रायुधदण्डसदृशैः स्तम्भैः, मुख्यद्वारैः च शोभिता आसीत्। तत्र प्रासादपङ्क्तयः, गृहैः च प्राकारैः च वेष्टिताः, ध्वजैः भूषिताः, विस्तीर्णमार्गैः च समलङ्कृताः। तत्र उच्चैः प्रासादाः, यासां शिखराणि नभसि सर्पन्तीव दृश्यन्ते, ताः पुरी इन्द्रपुरीमिव बभासे। ते गङ्गां समुपेत्य, नानावृक्षवाटिकायुताम्, शीतलशुद्धसलिलाम्, महामीनसंघैः च पूरिताम्, तत्र स्थिताः। यथा निर्मलमम्बरं रात्रौ चन्द्रताराभिः भूषितं शोभते, तथा राजपथः, रम्यः, कौशलिनिर्मितः, अनुक्रमेण दीप्तिमान् बभासे। अथ श्रृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः इति। तदा शुभायाम् रात्रौ, सूतमागधबन्दिनः, शुभाशिषः गीतैः च भरतं स्तुतवन्तः। तदा स्वर्णपर्यन्तघण्टा निर्घोषः अभवत्, शतशः शङ्खाः नादिताः, वाद्यवृन्दानि उच्चनीचानि स्वनानि ववुः। तद्वाद्यनिनादमहत्, यः गगनं पूरयन्निव, शोकार्तस्य भरतस्य दुःखमेव वर्धयामास। तदा भरतः समुत्थाय, तम् शब्दं निरोद्धुम्, "नाहं राजा" इति, शत्रुघ्नं प्रति वाक्यमुवाच। "पश्य शत्रुघ्न, कैकेय्या जनाय कियद् अनिष्टं कृतम्; मां दुःखाय स्थाप्य, राजा दशरथः स्वर्गतः गतः। तस्य धर्मात्मनः महात्मनः राज्ञः राज्यलक्ष्मीः, धर्ममूलिता, इवाप्रतिष्ठिता नौः सलिले सङ्क्षिप्ता इव विह्वला वर्तते। रामोऽपि, अस्माकं महाबलः रक्षकः, मम मातृया धर्मं परित्यज्य, वनं प्रव्राजितः।" इति विलपन्तं भरतं, शोकार्तं, दीनं च दृष्ट्वा, सर्वाः स्त्रियः तत्रार्तस्वरेण रुरुदुः। एवं भरते दुःखिते, धर्मविद् वसिष्ठः, राजधर्मविदां श्रेष्ठः, इक्ष्वाकूणां सभां प्रविवेश। स तु सभां प्रविश्य, मृदुललिप्ताम्, रत्नमणिविचित्रां, सुधर्मासदृशीं, सेवकसमाकुलाम्, तत्रोपविवेश। वेदवित् वसिष्ठः सुवर्णासनं उत्तमांशुकसंवृतं आसाद्य, दूतान् आज्ञापयत्—"शीघ्रं न च विलम्ब्य, ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, रथिनः, मन्त्रिणः, जनपदाध्यक्षान् च आनीयत; कार्यमस्त्युत्तमम्।" "शत्रुघ्नं, राजनिष्ठं, श्रीमान् भरतम्, युधाजितम्, सुमन्त्रं, सर्वान् च निष्ठावन्तः जनान् शीघ्रं आनयत।" इति। तदा महान् शब्दः अभवत्, रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छतां जनानाम्। यदा भरतः प्रविवेश, तदा जनाः तमिन्द्रमिव, यथा पूर्वं दशरथम्, सत्कृत्य प्रतीयुः। सा सभा दशरथात्मना भूषिता, सरः इव महोर्मिभिः, स्थिरोदकैः, मणिशङ्खमुक्ताशोभिततीरया, पूर्वं दशरथेन यथा, तथा बभासे। अथ श्रृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः इति। तत्र भरतः प्राज्ञः, सभां ददर्श, स्थविरैः महात्मभिः पूर्णां, पूर्णचन्द्रेन विवर्धितामिव रात्रिम्। ये स्थविराः प्रविश्य, स्वस्थानानि उपाविशन्, सा सभा मेघविनिर्मुक्तचन्द्रमासा रात्रिरिव शोभते स्म।