ततः श्रीमदायोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः सर्गः श्रूयते। तत्र, भूमिपरिमाणविशारदाः, चिह्ननिर्णयकुशलाः, स्वकर्मनिष्ठाः, साहसिनः खनकाः, यन्त्रविदः, तक्षकाः, मार्गनिर्मातारः, वृक्षच्छेदकाः च—एते सर्वे प्रययुः। तत्रापि कूपखातकाः, लेपकाः, वेतसकाराः, स्थलपरिमापकाः च अग्रेऽग्रम् अगच्छन्। तेषां महती जनसमूहः हृष्टः, शीघ्रता दीप्त्या च पूर्णचन्द्रसमुद्रवत् तस्मिन्नेव देशे प्रस्थितः। मार्गकर्मणि निपुणाः स्वस्वकर्माणि गृह्य विविधोपकरणैः अग्रे अग्रे प्रस्थिताः। ते लतान्, झाडीन्, गुल्मान्, शिलाः च छित्वा, वृक्षान् अपि छित्वा, मार्गं निर्मायन्। यत्र वृक्षाः न सन्ति, तत्र केचन वृक्षान् आरोपयन्ति; अन्ये कुठारैः, परशुभिः, कर्षणशस्त्रैः च वृक्षान् छिन्त्वा मार्गं विशोधयन्ति। केचन बलिनः, अन्ये अतिबलिनः, तृणगुल्मसंघातान् विदार्य, दुर्गमस्थलानि शुद्धीकुर्वन्ति। केचन कूपान्, गभीरगर्तांश्च रेतसा पूरयन्ति; अन्ये निम्नप्रदेशान् समानीकुर्वन्ति। यत् बद्धव्यम्, तत् बद्धम्; यत् विशोधव्यम्, तत् विशोधितम्; यत् भेदनीयम्, तत् भिन्नम्। अल्पेन कालस्य मध्ये, ते बहून् जलवाहिन्यः समुद्रकल्पान्, नानाविधरूपाः च निर्मितवन्तः। शुष्कदेशेषु, उत्तमान् कूपान्, विविधवेदिकाभिः भूषितान् अपि खनितवन्तः। मृदिततलेषु, सुमनोहरवृक्षसमाकीर्णेषु, मदोत्कण्ठितद्विजगोष्ठेषु, पताकाभिः अलङ्कृतः मार्गः शोभायमानः। चन्दनजलैः सिञ्चितः, नानापुष्पैः च भूषितः, सेनायाः पन्थाः दिव्यमार्गवत् व्यराजत। ततो नियुक्ताः अधिकारीणः, आज्ञाप्रकारेण, मधुरफलसम्पन्नान् रम्यप्रदेशान् चयन्ते स्म। यः उत्तमः वासस्थानं भरतस्याभिलषितम्, तदपि भूषणैः भूषितम्, रत्नमिव बभौ। शुभनक्षत्रमोहूर्तज्ञैः तद्विद्भिः, महात्मनः भरतस्य वासस्थानं स्थाप्यते स्म। स नगरः, उपरि रेतःपांशुभिः पूरितैः परिखाभिः, इन्द्रयन्त्रस्तम्भोपमैः स्थम्भैः, शोभनैः मुख्यद्वारैः च परिवृतः, रमणीयः आसीत्। तत्र राजमार्गाः, प्रासादपङ्क्तयः, गृहमण्डपाः, पताकाभिः अलङ्कृताः, विस्तीर्णाः सुशिल्पिताः च दृश्यन्ते स्म। तत्र उच्चैः भवनानि, यासां शिखराणि नभसि विहायसा सर्पन्ति इव, नगरं तदिन्द्रपुरीमिव बभौ। ते गङ्गां समुपेत्य, नानावृक्षोपवनेन समृद्धां, शीतलाम्, शुद्धजलसम्पन्नाम्, महामीनसमाकुलां च दृष्टवन्तः। यथा निर्मलाकाशः रात्रौ चन्द्रताराभिः शोभते, तथा राजमार्गः, रम्यः, कौशलपूर्वकं निर्मितः, क्रमशः व्यराजत। ततः एकोन्यशीतितमः सर्गः श्रूयताम्। तत्र, शुभरात्र्यां, सूतमागधबन्दिनः भरतं मङ्गलशब्दैः, शुभगाथाभिः च स्तुवन्ति स्म। स्वर्णवलयितघण्टा निर्घोषं कुर्वन्ति स्म; शतशः शङ्खाः नादयन्ति स्म; वाद्ययन्त्राणि उच्चनिचस्वरैः निनादयन्ति स्म। तेषां वाद्यनिनादानां महाशब्दः, आकाशमिव पूरयन्, शोकार्तस्य भरतस्य दुःखमेव वर्धयामास। ततः भरतः, जागरितः, तं शब्दं निरोद्धुम् आज्ञापयामास—'नाहं राजा' इति शत्रुघ्नं प्रति वचनमिदम् उक्तवान्—'पश्य शत्रुघ्न, कैकेय्या जनस्य महदनर्थं कृतम्; मां शोकेन परित्यज्य, राजा दशरथः स्वर्गतः गतः। यः धर्मनिष्ठः, महात्मा स राजा, तस्य राज्यलक्ष्मीः इदानीं पतितनाविव सलिलमध्ये चेष्टते। रामः अपि, अस्माकं परित्राता, मम मातृवशेन, धर्मत्यागिनी सा वनं प्रस्थितः।' एवं विलपन्तं भरतं, दुःखार्तं, शोचनीयं च दृष्ट्वा, तत्र स्थिताः सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रोदितुम् आरब्धाः। तस्यैव विलपस्य काले, महातेजाः, धर्मज्ञः, वसिष्ठः, इक्ष्वाकुवरस्य सभाम् अभ्यगच्छत्। स तां दिव्यां, मृत्तिकापरिष्कृतां, मणिरत्नविभूषितां, सुधर्मामिव, उपस्थैः सहितां सभां प्रविवेश। वेदविदां श्रेष्ठः स वसिष्ठः सुवर्णसिंहासने, उत्तमवस्त्रसंवृते, उपविश्य, दूतान् आज्ञापयामास—'शीघ्रं, विलम्बं विना, ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, सेनापतीन्, मन्त्रिणः, जनपदाधिपान् च आनीयत; कार्यमस्ति द्रुतम्।' 'शत्रुघ्नं राजभक्तम्, श्रीमत् भरतम्, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च तत्र स्थितान् राजभक्तजनान् आनयत।' इति। ततो महान् शब्दः अभवत्, रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छद्भिः जनैः। यदा भरतः प्रविवेश, तदा जनाः तं, यथा देवा इन्द्रं, तथा सत्कारयामासुः; यथा दशरथं पूर्वं सत्कृतवन्तः तथा। स सभा, दशरथस्य पुत्रेण भूषिता, महतीनां जलचराणां पूर्णा, शान्तसलिला, रत्नशङ्खमुक्ताफलशोभिता, पूर्वं यथा दशरथेन शोभिता अभवत्, तथैव तदा अपि विराजमानाऽभवत्।