एवं श्रुत्वा मन्त्रिणः सभासदश्च शोकमुक्ताः प्रमुदिताः प्रहर्षपूर्णमनसः प्राञ्जलयः ऊचुः—“भवतः शासनात् भक्तजनाः शिल्पिनश्च सर्वे मार्गविधानाय सम्यक् निर्देशिताः।” ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामयोध्याकाण्डे अस्य अष्टाशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततो भूमिज्ञाः मापनविशारदाः कर्मण्यः साहसिनश्च खनकाः योजनगणकाः च त्वरया प्रस्थिताः। तत्र स्थापत्यविदः यन्त्रकुशलाः तक्षकाः मार्गकर्तारः वृक्षच्छेदकाः च सन्नद्धाः। कूपकृतः लेपनकाराः वेतसकर्मविदः भूमिपरिमापकाः च अग्रे गताः। स जनसमूहः प्रमुदितः त्वरया प्रस्थितः, पूर्णचन्द्रस्य समुद्र इव दीप्तिमान्। ते स्वस्वकर्माणि गृह्य विविधोपकरणैः मार्गनिर्माणकुशलाः अग्रे प्रस्थिताः। ते लताश्च झाडांश्च गुल्मान् उपशिलान् च छित्त्वा मार्गं निर्ममुः, विविधवृक्षान् अपि छित्त्वा पन्थानं समाचक्रुः। येषु स्थलेषु वृक्षाः नासन्, तत्र केचन वृक्षान् रोपयामासुः, अन्ये तु कुल्मेषु, परशुभिः, कुटिलैः कदलीषु च वृक्षान् छित्त्वा मार्गं निर्ममुः। अन्ये बलवन्तः बलिष्ठतराश्च तृणवृन्तान् दारूणि च कण्डूकानि च भित्त्वा क्लेशयुतान् प्रदेशान् निर्ममुः। केचन कूपान् गभीरपातालान् च रेणुना पूरयन्ति स्म, अन्ये च नीचांशान् समीकुर्वन्ति स्म। ये यथायोग्यं बन्धनं च कर्तव्यम्, शोधनं च, भेदनं च, तत् तत् सम्यक् अकुर्वन्। अल्पेनैव कालेन ते बहूनि जलसेतूनि विविधरूपाणि समुद्रकल्पानि चक्रुः। शुष्केषु स्थलेषु उत्कृष्टकूपान् निर्माय विविधमण्डपैः शोभितान् अकुर्वन्। लेपनमृदितभूमिभिः, पुष्पितवृक्षैः, मदोन्मत्तद्विजस्वरेण, पताकाभिः च भूषितः स मार्गः शोभायमानः। चन्दनवारिसिक्तः, विविधपुष्पैः अलङ्कृतः सेनायाः पन्थाः स्वर्गमार्गमिव बभासे। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः शासनानुसारं मधुरफलसमृद्धानि रमणीयानि स्थलानि च चयनम् अकुर्वन्। यः निवासः धर्मात्मनः भरतस्य कामितः स भूषणैः अधिकतरं विभूषितः, रत्नमिव बभौ। कुशलैः शुभनक्षत्रमूहूर्तैः तत्र महात्मनः भरतस्य निवेशनं स्थापयित्वा। स तु निवासः परिखाभिः रेणुपूरिताभिः परिवृतः, इन्द्रयन्त्रस्तम्भोपमैः ध्वजैः शोभितः, मुख्यद्वारैः च विराजमानः बभूव। तत्र राजमार्गः प्रासादपंक्तिभिः, गृहपंक्तिभिः, प्राकारैः च, पताकाभिः अलङ्कृतः, विस्तीर्णः सुशोभनः च। तत्र शिखरयुक्तानि उच्चानि भवनानि आकाशे स्रवन्ति इव दृश्यन्ते, तानि नगरमिव इन्द्रस्य बभासिरे। गङ्गातटमुपेत्य, तत्र विविधवृक्षोपवनैः समृद्धं, शीतलसलिलयुक्तं, महामीनसंघैः परिपूर्णं च। यथा निर्मलम् आकाशम् रात्रौ चन्द्रताराभिः शोभते, तथा स राजमार्गः क्रमशः कृत्स्नः, रम्यः, कौशलयुक्तः, प्रभया विराजमानः बभूव। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः शुभायाम् रात्रौ सूताः मागधाः च भरतं पुण्यश्लोकैः, मङ्गलगीतैश्च स्तुवन्तः प्रशशंसुः। तदा सुवर्णपरिष्कृतैः भेरीघोषैः, शतशः शङ्खनादैः, वाद्यनिनादैः उच्चनीचैः च शब्दैः आकाशमिव व्याप्य प्रतिनिनादयन्। स एव महाशब्दः वाद्यनिनादः, शोकार्तस्य भरतस्य दुःखं अधिकतरं कृतवान्। ततः भरतः प्रबुद्धः, तम् शब्दं निवार्य, ‘नाहं राजा’ इति घोषयन्, शत्रुघ्नं प्रति इदं वचनमब्रवीत्— “पश्य शत्रुघ्न! कैकेय्या जनाय महद् अनर्थं कृतमस्ति। राजा दशरथः मां शोकस्यान्तरे त्यक्त्वा गतः। यस्य धर्मात्मनः महात्मनः राज्ञः राज्यलक्ष्मीः धर्ममूलिता इव, सा इदानीं जलस्थे नौकायाम् इव चिच्छिन्नपताका विचलिता विहारा इव वर्तते। रामोऽपि धर्मरक्षितः बलवान्, मम मातृया धर्मं परित्यज्य वनवासाय प्रस्थापितः।" एवं भरतस्य विलपन्तस्य, शोकसंतप्तस्य, कृपणस्य च, सर्वाः स्त्रियः तत्र रुदन्त्यः बभूवुः। एवं भरते विलपति, तदा महात्मा वसिष्ठः, राजधर्मवित्, इक्ष्वाकूणां सभाम् प्रविवेश। तां शुभां सभां, मृदुलमृत्तिकया निर्मितां, रत्नमणिभिः विभूषितां, सुधर्मामिव, सेवकैः परिपूर्णां, प्रविश्य, वेदविदां श्रेष्ठः सुवर्णमयासने उत्तमवस्त्रसंवृतः उपविवेश, दूतान् आज्ञापयामास। “शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वीरान्, मन्त्रिणः, जनपदाध्यक्षांश्च विलम्बं विना आनीयत, कार्यमस्त्यविलम्ब्यम्। शत्रुघ्नं राजभक्तं, श्रीभरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वांश्च तत्र स्थितान् निष्ठावन्तः आनीयत।” ततः महान् शब्दः अभवत्, यदा नराः रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छन्ति स्म। भरतः प्रविशन्, जनाः तम् यथा देवा इन्द्रं, यथा पूर्वं दशरथम्, तद्वत् अभ्यनन्दन्।