सर्वे राजपुत्रस्य तान् अतुल्यान् वचनानि श्रुत्वा, तेषां महात्मनां जनानां नेत्राभ्यः हर्षजन्याः अश्रूणि मुखेषु पतितानि। ततः मन्त्रिणः सभायाः च, दुःखात् विमुक्ताः, हर्षपूर्णाः इदं ऊचुः— “भवतः आज्ञया भक्तजनाः शिल्पिनः च मार्गे विषये उपदिष्टाः।” ततः श्रीमत् वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, अशीतितमं सर्गं श्रवणीयम्। तत्र भूमिषु निपुणाः, मापन-लङ्कन-कुशलाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः यन्त्रविदः च, मार्गनिर्माणाय प्रस्थिताः। तत्र प्रधानाः, यन्त्रकुशलाः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च आसन्। कूपखातकाः, लेपनकाः, वंशकर्मविदः, सर्वेषु स्थलेषु सर्वेक्षणकुशलाः अग्रे गताः। सा विशालजनसमूहः हर्षपूर्णः यत्र यत्र गन्तव्यं, तत्र तत्र शीघ्रं प्रस्थितः, पूर्णचन्द्रस्य समुद्रवत् दीप्तिमान् अभवत्। ते सर्वे स्वकार्याणि गृह्य, विविधोपकरणैः मार्गकुशलाः अग्रे प्रस्थिताः। लतान्, गुल्मान्, कुटिलवृक्षान्, शिलाश्च छित्वा, विविधान् वृक्षान् पतयित्वा, मार्गः निर्मितः। यत्र वृक्षाः नासन्, तत्र केचन वृक्षान् रोपयन्ति, अन्ये कुठारैः, परशुभिः, कर्षणैः वृक्षान् छित्वा मार्गं निर्मितवन्तः। अन्ये बलवन्तः, अधिकबलवन्तः, तृणवनानि, कठिनस्थानानि छित्वा निर्मलानि कृतवन्तः। केचन कूपान् रेतसा पूरयन्ति, गम्भीरगर्तान् च, अन्ये समस्तं निम्नप्रदेशं समीकृतवन्तः। यत्र यत्र बन्धनं, तत्र बन्धितम्; यत्र यत्र शोधनं, तत्र शोधितम्; यत्र यत्र भेदनं, तत्र भिन्नम्। अल्पकालेन तैः बहूनि जलवाहिन्यः, विविधरूपाणि, समुद्रवत् विशालानि कृतानि। शुष्कदेशेषु उत्तमान् कूपान्, विविधरूपपाषाणमण्डपैः शोभितान्, तैः खनितानि। लेपितभूमिः, पुष्पितवृक्षाः, मदोत्कर्षितपक्षिणां शब्दैः, ध्वजैः शोभितः मार्गः अभवत्। चन्दनजलैः सिक्तः, विविधैः पुष्पैः अलङ्कृतः, सेनायाः मार्गः दिव्यपथेव दीप्तिमान् अभवत्। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः, आज्ञाप्रकारेण, मधुरफलसमृद्धानि रम्यस्थलानि चयनम् कृतवन्तः। यः निवासः धर्मात्मनः भरतस्य इच्छितः, सः भूषणैः अतिरम्यः मणिरिव शोभितः। तत्र शास्त्रविदः, शुभनक्षत्रमूर्तिम्, शुभक्षणम् चयन्य, महात्मनः भरतस्य निवासस्थानम् स्थापयामासुः। रेतस्सम्पूर्णैः परिखाभिः, इन्द्रयन्त्रवत् स्तम्भैः, मुख्यद्वारैः शोभितः, सः नगरः शोभितः। प्रासादपङ्क्तिभिः, गृहेषु, प्राकारैः, ध्वजैः अलङ्कृतः, विस्तीर्णमार्गैः, सुस्थितैः शोभितः। तत्र उच्चप्रासादाः, यास्यन्ति इव व्योम्नि तल्लक्षणानि, नगराणि इन्द्रपुरीवत् आसीत्। गङ्गां प्राप्त्वा, विविधवृक्षवनैः, शीतलशुद्धवारिणा, महामीनैः समृद्धः प्रदेशः अभवत्। यथा निर्मलम् आकाशम् रात्रौ चन्द्रताराभिः शोभते, तथा राजमार्गः, रम्यः, कुशलनिर्मितः, क्रमशः दीप्तिमान् अभवत्। श्रीमत् वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकाशीतितमं सर्गं श्रवणीयम्। तत्र शुभरात्रौ, सूता, मागधा, भरतं स्तुतिवाक्यैः, शुभशब्दैः, गीतैः च प्रशंसितवन्तः। सुवर्णवलययुक्तः घण्टा नादितः, शतशः शङ्खाः नादिताः, वाद्ययन्त्राणि उच्चनिम्नस्वरैः वादितानि। तेषां वाद्यनादः, आकाशमिव पूरयन्, भरतस्य दुःखं, दुःखातुरस्य, अतिवर्धयन् अभवत्। ततः भरतः, जागृतः, तं नादं स्थगयित्वा, “नाहं राजा” इति शत्रुघ्नं प्रति इदं उवाच। “पश्य शत्रुघ्न! कैकेय्याः जनहिते महान् अनर्थः कृतः—माम् दुःखेन समर्प्य, राजा दशरथः त्यक्तवान्। धर्मनिष्ठस्य महात्मनः राज्ञः राजलक्ष्मीः, जले पतितनाविव, अधर्मणि भ्रमति। रामः अपि, अस्माकं महाबलः रक्षकः, मम मातृया धर्मत्यागिनीया वनवासाय प्रेषितः।” एवं भरतः विलपन्, दुःखितः, दयनीयः, तत्र स्थिताः सर्वा नार्यः सशब्दम् अश्रूणि मुमुचुः। भरतस्य शोकं दृष्ट्वा, श्रीमान् वसिष्ठः, राजधर्मविद्, इक्ष्वाकूनां सभागृहं प्रविष्टः। सः रत्नमणिभिः अलङ्कृतं, सुधर्मा सभामिव, सेवकसम्पूर्णं, उत्तममृद्भिः निर्मितं सभागृहं प्रविष्टवान्। सर्ववेदविद् वसिष्ठः सुवर्णपीठे उत्तमवस्त्राच्छादिते उपविष्टः, दूतान् आदेशम् दत्तवान्। “शीघ्रं ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वीरान्, मन्त्रिणः, जनपतिं च आनयत, कृत्यं त्वरितम् अस्ति।” “शत्रुघ्नं, राजभक्तं, श्रीमान् भरतं, युधाजितं, सुमन्त्रं, सर्वान् भक्तजनान् आनयत।” ततः महती कलकलः अभवत्, यत्र जनाः रथैः, अश्वैः, गजैः च आगच्छन्।