तत्रैव तं पुरुषव्याघ्रं सर्वैः विधिभिः अभिषिच्य, अहं रामं यथा होमात् वह्निम् आनयेत्, तथा पुनर् आनयिष्यामि। न च अहम् मातुः स्वार्थगन्धिन्याः कामम् पूरयेयं; कठिने वने वत्स्यामि, रामः तु नृपः भविष्यति। तत्र तु शिल्पिनः समतलविषमं मार्गं निर्मातुं प्रयुञ्ज्यन्ताम्; दुर्गमपथगमनकुशलाः च रक्षिणः अस्मान् अनुगच्छन्तु। इत्येवं रामस्य हिताय भाषमाणे तस्मिन् राजकुमारि, सर्वे जनाः उत्तमं मधुरं वाक्यं प्रत्युवाचुः। भगवती लक्ष्मीः त्वां अनुयातु, यथा त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे पृथिवीं दातुम् इच्छसि। तस्य राजकुमारस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, साधुजनानां नेत्रोत्थाः हर्षाश्रवः मुखेषु पतिताः। तत् श्रुत्वा मन्त्रिणः सभायाः च दुःखविमुक्ताः, हृष्टाः ऊचुः—भवतः आज्ञया भक्तजनः शिल्पिकुलं च मार्गविधाने नियोजितम्। इत्येतत् श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः भूमिकर्मणि निपुणाः, मापनचिह्ननकुशलाः, कर्मनिष्ठाः, धीराः खनकाः, स्थापत्यविदः च निर्गच्छन्। तत्र अधिपतयः, यंत्रविदः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च आसन्। कूपकाऱाः, लेपकाः, वेतसकर्मकुशलाः, मापकाः च अग्रे गताः। सा महती जनसमूहः, हृष्टः, शीघ्रं तं देशं प्रति प्रस्थितः, पूर्णचन्द्रे सागर इव दीप्तिमान्। स्वस्वकर्माणि गृहीत्वा, मार्गकुशलाः विविधोपकरणैः अग्रे प्रस्थिताः। लता, झाड, गुल्म, शिलाः च छित्वा, वृक्षान् अपि छित्वा मार्गं निर्ममुः। अरण्येषु केचित् वृक्षान् आरोपयन्ति, अन्ये कुल्माषैः, कुलिशैः, कर्तृकाभिः च वृक्षान् छिनन्ति। अन्ये बलवन्तः, अधिकबलवन्तः च, तृणवृन्तानि छित्वा दुर्गमं प्रदेशं निर्ममुः। केचित् कूपान्, विवरान्, पांशुना पूरयन्ति, अन्ये सर्वतः निम्नभूमिं समीकुर्वन्ति। ये बन्धनीयम्, तद् बध्नन्ति; ये शोधनियम्, तद् शोधयन्ति; ये भेदनीयम्, तद् भिन्दन्ति। अल्पेनैव कालेन, ते अनेकानि जलसेतून्, विविधरूपाणि, सागरसमानि चक्रुः। शुष्कप्रदेशेषु, ते उत्तमान् कूपान्, विविधवेदिकाभिः भूषितान्, अकुर्वन्। लेपितभूमयः, पुष्पितवृक्षाः, मदोत्कण्ठितद्विहङ्गनिनादिताः, ध्वजैः अलङ्कृताः, सा पन्थाः शोभते। चन्दनजलैः सिंचितः, विविधैः पुष्पैः अलङ्कृतः, स सैन्यमार्गः दिव्यमार्गमिव दीप्तिमान्। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः, आज्ञया, मधुरफलसमृद्धानि रम्यस्थानानि चिन्तयित्वा चक्रुः। यं महात्मना भरतेन इच्छितं निवेशनम्, तद् भूषणैः अधिकं शोभितम्, रत्नमिव बभौ। शस्त्रजैः, शुभमुहूर्तैः, तद् निवेशनं महात्मनः भरतस्य स्थापितम्। परिखाभिः पांशुना पूरिताभिः, इन्द्रयन्त्रस्तम्भोपमैः, मुख्यद्वारैः च शोभितम्। राजप्रासादपङ्क्तिभिः, गृहेन्द्रैः, प्राकारैः च परिवृतम्, सर्वतो ध्वजैः भूषितम्, विस्तीर्णमार्गैः च। उच्चैः भवनैः, येषां शिखराणि गगनं स्पृशन्ति, सा पुरी इन्द्रपुरीमिव बभौ। गङ्गाम् उपेत्य, विविधवाटिकावतीम्, शीतलाम् अमलजलाम्, महामीनसंघैः पूरिताम्। यथा निर्मलम् आकाशं रात्रौ चन्द्रताराभिः भूषितं शोभते, तथा राजमार्गः रम्यः, कुशलैः कृतः, अनुक्रमेण दीप्तिमान् बभौ। अथ श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। तदा शुभरात्रौ, सूत-मागधाः भरतं स्तुतिवाक्यैः, मंगलगानैः च, प्रशशंसुः। स्वर्णपरिष्कृतः दुण्डुभिः नादितः, शङ्खशतानि नादितानि, वाद्ययन्त्राणि उच्चनीचानि स्वरान् वादयामासुः। स महान् वाद्यनिनादः, नभः पूरयन् इव, शोकार्तस्य भरतस्य दुःखं केवलं वर्धयामास। तदा भरतः तं शब्दं स्थगयित्वा, 'नाहं राजा' इति शत्रुघ्नं प्रति वाक्यम् उवाच। 'पश्य शत्रुघ्न! किं महद् अनर्थं कैकेयी जनाय कृतवती—राजा दशरथः मां शोकसमर्पितं कृत्वा स्वर्गं गतः। तस्य धर्मात्मनः, महात्मनः, राज्ञः राज्यलक्ष्मीः, धर्ममूलिनी, इवोदके नावमिव, अचेतनां भ्रमति। रामः अपि, अस्माकं रक्षिता, बलवान्, मया मातृया धर्मं परित्यज्य, वनं प्रव्राजितः।' एवं विलपन्तं भरतं, शोकार्तं, दुःखितं दृष्ट्वा, तत्र सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रुरुदुः। तस्य दुःखमग्नस्य भरतस्य विलापं श्रुत्वा, धर्मज्ञः, वसिष्ठः, इक्ष्वाकुनाथस्य सभां प्रविवेश।