भरतः तदा सर्वान् सभासदः समीक्ष्य प्रीतिसंयुक्तया वाचा प्रोवाच— "रामो हि ज्येष्ठो भ्राता अस्माकम्, स च क्षितिपतिः भविष्यति; अहं तु चतुर्दश वर्षाणि कठोरे वने वत्स्यामि। महद् बलं चतुरङ्गं महाबलम् आदिश्य सज्जीकर्तव्यम्; अहं स्वयम् वनस्थं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं प्रत्यागमयिष्यामि। सर्वाणि चाभिषेकद्रव्याणि सम्यगुपकल्पितानि पुरतः नयिष्यामः; अहं रामस्य कृते वनं यास्यामि। तत्रैव सम्यग्विधिना पुरुषर्षभं तं रामं सम्पूज्य, यज्ञाग्निमिव समावर्तयिष्यामि। नाहं मातुः स्वार्थगन्धिन्याः कामं पूरयिष्यामि; अहं कठोरे वने वत्स्यामि, रामः क्षितिपतिः भविष्यति।" तदा सः राजकुमारः एवम् उक्त्वा, "शिल्पिनः सम्यक् मार्गं कर्तुं सज्जयन्तु, समं विषमं वा; मार्गकुशलाः च रक्षिणः अपि अस्मान् अनुगच्छन्तु," इति आज्ञापयत्। तस्य वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे जनाः सुन्दरैः वाक्यैः तम् अनुशशंसुः— "यथा त्वं रामाय भूमिं दातुम् इच्छसि, तथा लक्ष्मीः त्वया सहास्तु।" तस्य राजकुमारस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, साधवः जनाः हर्षाश्रुभिः मुखानि सिञ्चन्तः तुष्टिम् प्रापुर्। मन्त्रिणः च सभासदः च दुःखात् विमुक्ताः, हृष्टाः ऊचुः— "भक्तजनाः शिल्पिनः च मार्गनिर्माणे तव आज्ञया नियुक्ताः।" ततः भूमिकर्मकुशलाः, मापकाः, योजनविशारदाः, परिश्रमी खनकाः, अभियन्तारः च, स्वकर्मेण युक्ताः निर्गच्छन्। तत्र कश्चित् पूर्वकः, यन्त्रकुशलाः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च अग्रे गच्छन्ति। कूपकाः, लेपकाः, वेतसकर्मकुशलाः, योजनकर्ता इत्यादयः अपि अग्रे प्रस्थिताः। सा महती जनसमूहः प्रमुदितः शीघ्रं प्रस्थितः, पूर्णचन्द्रे समुद्र इव शोभमानः। मार्गकर्मकुशलाः स्वानि करणानि गृहीत्वा अग्रे प्रस्थिताः। लतान्, गुल्मान्, झाडीन्, शिलाः च छित्वा, वृक्षान् अपि छित्वा मार्गं निर्ममुः। यत्र वृक्षा नासन्, तत्र कश्चन आरोपितवन्तः; अन्ये कुल्मेष, कुटारैः, कर्षणैः च वृक्षान् छित्वा मार्गं निर्ममुः। अन्ये बलवन्तः, अतिबलवन्तः च, तृणगुल्मं विदार्य, दुर्गमं स्थलम् अपि निर्ममुः। कश्चन कूपान् बालुकया पूरयन्ति, गभीराणि विवराणि च; अन्ये निम्नस्थानि समं कुर्वन्ति। यत् यत् बन्धनीयम्, तत् बध्नन्ति; यत् यत् शोधनीयम्, तत् शोधयन्ति; यत् यत् भेदनीयम्, तत् भिनत्ति। क्षिप्रमेव ते बहूनि जलयानि निर्मितवन्तः, विविधरूपाणि, समुद्रकल्पानि च। शुष्कदेशेषु उत्तमान् कूपान् अपि निर्मितवन्तः, विविधमण्डपशोभितान्। लेपिततलैः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कृष्टपक्षिणां कलरवैः, पताकाभिः शोभायमानः स मार्गः आसीत्। चन्दनजलसिक्तः, विविधैः पुष्पैः भूषितः, सेनायाः पन्थाः स्वर्गमार्गमिव बभौ। नियुक्ताः अधिकारीणः आज्ञया रम्याणि स्वादुफलानि स्थलानि च चिन्वन्तः, तानि च भूषयामासुः। यः निवासः धर्मात्मनः भरतस्य कामितः, स भूषणैः भूषितः, मणिरिव बभौ। शकुन्तैः शुभनक्षत्रैः मुहूर्तैः च विज्ञातैः, तं निवासं महात्मनः भरतस्य स्थापितवन्तः। परिखाभिः बालुकापूर्णाभिः, इन्द्रयन्त्रस्थम्भैः, मुख्यद्वारैः च शोभितः स निवासः आसीत्। राजपथः पताकाभिः भूषितः, विस्तीर्णः, सुसम्पादितः च, राजमहलैः, प्राकारैः, गृहैः च परिवृतः। तत्र शिखरिभिः गगनचरोपमैः भवनैः, इन्द्रपुरीमिव स नगरः बभौ। गङ्गां समुपगम्य, विविधवृक्षोपवनैः युक्तां, शीतलाम् अमलाम्, महामीनसंघैः च पूर्णाम्। यथा निर्मलः व्योम रात्रौ चन्द्रताराभिः विभाति, तथा राजमार्गः क्रमशः शोभमानः बभौ। ततः शुभायाम् रात्रौ, सूतमागधाः भरतम् आशीर्वचनैः, मंगलगीतैः च स्तोतुं प्रारब्धाः। तत्र स्वर्णपरिष्कृतः दुन्दुभिः निनादितः, शतशः शंखाः प्रघोषिताः, वाद्यनिनादः उच्चैः नीचैः च शब्दैः व्यञ्जितः। तेषां वाद्यनिनादः, नभः व्याप्य, शोकार्तस्य भरतस्य दुःखं वर्धयामास। तदा भरतः प्रमुदितजनस्य तं निनादं स्थगयित्वा, "नाहं राजा," इति शत्रुघ्नं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्। "पश्य शत्रुघ्न! कैकेय्याः कियद् दुःखं प्रजासु सम्प्राप्तम्; मां शोकेन परित्यज्य, राजा दशरथः स्वर्गं गतः। तस्य धर्मनिष्ठस्य महात्मनः राज्ञः लक्ष्मीः, इव नौका निर्नायका जले, अनवस्थितवती इति।