भरतः, दीर्घव्रतधारी, सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सम्यक् प्रदक्षिणीकृत्य, तत्र स्थितान् जनान् समुपादिशत्। सः स्वजनान् सम्बोधयन् उवाच— “अस्माकं कुलस्य ज्येष्ठः एव नित्यम् राज्यम् प्राप्नोति; युष्मद्विधाः बुद्धिमन्तः जनाः माम् एवं न वदन्तु। रामः हि अस्माकं ज्येष्ठः भ्राता, सः पृथिव्याः राजा भविष्यति; अहम् तु चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि। महद् बलं, चतुरङ्गं, सम्यक् सज्जयन्तु; अहम् स्वयम् रामं ज्येष्ठं राघवम् वनात् आनयिष्यामि। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पूर्णानि अग्रे नेतव्यानि; अहं रामस्यार्थे वनं गमिष्यामि। तत्र एव पुरुषसिंहं रामं विधिवत् सम्पूज्य, यथायज्ञं अग्निं गृह्यते, तथा रामं आनयिष्यामि। मातुः स्वार्थगन्धिन्याः इच्छां न पूरयिष्यामि; अहम् दुर्गमे वने वत्स्यामि, रामः तु राजा भविष्यति। शिल्पिनः मार्गं सम्यक् कुर्युः, समतलम् वा विषमम् वा; मार्गगमनकुशलाः रक्षिणः अपि अस्माकं सह गच्छन्तु।” एवं रामस्यार्थे भरतः वदन्, सर्वे जनाः सुमधुरैः उत्तमवाक्यैः प्रत्युवाचुः— “यथा त्वं वदसि, ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुम् इच्छन्, तव लक्ष्मीः सदा अस्तु।” तस्य राजकुमारस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, उत्तमजनानां नेत्रजः हर्षाश्रुः आननानि अपतन्। ततः मन्त्रिणः सभायाः च दुःखमुक्ताः, हर्षपूर्णाः ऊचुः— “शिल्पिसंघः मार्गनिर्माणे तव आज्ञया नियोजितः अस्ति।” ततः भूमिकुशलाः, मापनमार्गणनिपुणाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः, यंत्रनिपुणाः, काष्ठशिल्पिनः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः, कूपखातकाः, लेपकाराः, वंशकर्मज्ञाः, सर्वे अग्रे अगच्छन्। तदनन्तरं, विशालः जनसमूहः प्रमुदितः, शीघ्रं तं प्रदेशं प्रति ययौ, पूर्णचन्द्रस्य समुद्रवत् दीप्तिमान्। मार्गकर्मकुशलाः स्वकार्याणि गृहीत्वा, विविधायुधैः अग्रे प्रस्थिताः। तैः लताः, झाडाः, वृक्षाः, शिलाः च छित्त्वा, मार्गः निर्मितः; कुतःचित् वृक्षरहितेषु स्थलेषु वृक्षाः रोपिताः, अन्यत्र कुठारैः, परशवः, कर्षणैः वृक्षाः छिन्नाः। बलिनः, अतिबलिनः च, तृणदण्डं विदार्य, दुर्गमस्थलानि विशोधयामासुः। कूपाः, गह्वराणि अपि रेणुना पूरिताः, नीचस्थलानि समीकृतानि। यत्र यत्र बन्धनं आवश्यकम्, तत्र बद्धम्; यत्र यत्र विशोधनम्, तत्र विशोधितम्; यत्र यत्र विदारणम्, तत्र विदारितम्। अल्पकालेन, विविधरूपाणि जलवाहिन्यः समुद्रसदृशः निर्मिताः। शुष्कप्रदेशेषु उत्तमकूपाः, विविधवेदिकाभिः शोभिताः, निर्मिताः। लेपितभूमिः, पुष्पितवृक्षाः, मदोत्कटपक्षिणां शब्दैः, पताकाभिः च शोभिता, पन्थाः रम्यः अभवत्। चन्दनजलसिञ्चितः, विविधपुष्पैः अलङ्कृतः, सैन्यस्य मार्गः दिव्यपन्थानिव दीप्तिमान्। नियुक्ताः अधिकारीणः, आदेशानुसारं, मधुरफलसमृद्धानि रम्यस्थानानि चयनम् अकुर्वन्। भरतस्य अभिलषितं ग्रामं विविधाभरणैः अलङ्कृतम्, रत्नसदृशं अभवत्। शुभनक्षत्रमूहूर्तैः विशेषज्ञैः, महात्मनः भरतस्य ग्रामं स्थापितम्। रेणुपूर्णनदीभिः परितः, इन्द्रयंत्रवत् स्तम्भैः, मुख्यद्वारैः शोभितम्। राजप्रासादश्रेणिभिः, भवनमण्डलैः, पताकाभिः अलङ्कृतम्, विस्तीर्णमार्गैः सुस्थितम्। उच्चभवनैः, यत्र तलेषु आकाशे गच्छन्ति इव, नगरम् इन्द्रपुरीवत् दीप्तिमान् अभवत्। गङ्गां प्राप्ताः, विविधवृक्षसंपन्नम्, शीतलशुद्धजलम्, महामीनैः पूर्णम्। यथा निर्मलम् आकाशम् रात्रौ चन्द्रताराभिः शोभते, तथा राजमार्गः रम्यः, कुशलनिर्मितः, अनुक्रमेण दीप्तिमान् अभवत्। रात्रौ शुभे समये, सूतमागधाः भरतं मंगलवाक्यैः, गीतैः च स्तुतवन्तः। सुवर्णबद्धं घंटामृदंगम् घोषयन्तः, शतशः शंखाः, उच्चनिचस्वरयन्त्राणि च वादयन्तः। तत्र वाद्यनिनादः आकाशमिव व्याप्य, भरतस्य शोकम् अधिकम् अकुर्वन्, यः पूर्वमेव दुःखेन व्याप्तः। ततः भरतः, जागृतः, तं घोषम् स्थगयन्, उवाच— “अहं राजा नास्मि।” शत्रुघ्नं प्रति एतानि वचनानि अवदत्।