मन्थरा, शत्रुघ्नस्य विक्रमेण संतप्तचित्ता, दुःखभारात्ययेन श्वासन्ती विलपन्ती च, कैकेय्याः पादयोः पतिता। तां कुपितां कृपणां पक्षिणीमिव शरणागतां दृष्ट्वा, भरतजननी कैकेयी सान्त्वनया स्निग्धया तां समाश्वासयत्। एवमेतस्मिन्नन्तरे, पावनस्य वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः प्रवर्तते श्रोतव्यः। ततः चतुर्दशे दिवसे प्रभाते राजसभायाम् मन्त्रिणः समागत्य भरतम् ऊचुः— "राजा दशरथः, अस्माकं वृद्धतमः, रामं ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् वनं प्रस्थाप्य स्वर्गं गतः। अतः त्वं ख्यातमान्यः कुमारः अद्य अस्माकं राजा भव; न हि राज्यहीनाः वयं अन्यथा कर्तुमर्हामः। सर्वाणि राजाभिषेकद्रव्याणि सिद्धानि, त्वदीयाः प्रजाः शिल्पिनश्च त्वां प्रतीक्षन्ते। पितामहपितृपारम्पर्येण राज्यं स्वीकुरुष्व, आत्मानं अभिषेचय, अस्मान् च रक्ष, नरश्रेष्ठ।" ततः भरतः, व्रते स्थितः, सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, तान् जनान् संबोधितवान्— "कुलधर्मे राज्यम् ज्येष्ठस्यैव; युष्मद्विदः पण्डिताः मां प्रति एवं वक्तुम् न युक्तम्। रामः एव ज्येष्ठभ्राता अस्माकं, स एव पृथिव्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षाणि वनं वत्स्यामि। महती चतुरङ्गिणी सेना सज्जीक्रियेत; अहं स्वयम् रामं भ्रातरं वनात् आनयिष्यामि। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पुरतः गृहीत्वा गमिष्यामः; रामस्य कृते वनं यास्यामि। तत्रैव सर्वविधिना पुरुषव्याघ्रं रामम् अभिषिच्य, यथा वह्निं यज्ञात् आनयन्ति, तथा रामम् आनयिष्यामि। मातुः स्वार्थगन्धिन्याः वाञ्छां न पूरयिष्यामि; अहं कठिनं वनं वत्स्यामि, रामः राजा भविष्यति। शिल्पिनः सम्यक् मार्गं कुर्वन्तु— समं विषमं वा; पथकुशलाः रक्षिणः अपि सह यान्तु।" एवं रामस्य कृते सः कुमारः उक्तवान्, तदा सर्वे जनाः सुरम्यैः वाक्यैः प्रत्युवाचुः— "यथा त्वं वदसि ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुम् इच्छन्, तथा लक्ष्मीः त्वां सदा अनुगच्छतु।" एवं कुमारस्य अप्रतिमवचनानि श्रुत्वा, साधवः जनाः हर्षाश्रुभिः मुखानि सिञ्चन्तः, तुष्टाः अभवन्। मन्त्रिणः सभायाः च दुःखात् विमुक्ताः, हृष्टाः च, ऊचुः— "शिल्पिनः पथनिर्माणे तवाज्ञया प्रवृत्ताः।" ततः अष्टाशीतितमः सर्गः वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे प्रवर्तते। ततः भूमिदक्षाः, मापनविशारदाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः, स्थापत्यविदः च प्रस्थितवन्तः। तत्र अधिपाः, यंत्रकुशलाः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च सन्ति। कूपकाराः, लेपकाराः, वेतसकर्मकुशलाः, सर्वदर्शिनः च अग्रे जग्मुः। सा महती प्रजा हृष्टा शीघ्रतया तं देशं प्रति प्रस्थितवती, पूर्णचन्द्रस्य समुद्रमिव शोभमानम्। तेषां शिल्पिनां विविधोपकरणानि गृहीत्वा मार्गे अग्रे गच्छन्तः, लताओं झषाणां काष्ठानां शिलानां च छेदनेन पन्थानं निर्माय, वृक्षान् छित्वा मार्गं विशोधितवन्तः। यत्र वृक्षाः न सन्ति, तत्र केचन वृक्षान् रोपयामासुः; अन्ये कुटिलैः काष्ठच्छेदकैः शस्त्रैः च वृक्षान् छित्वा मार्गं निर्मायामासुः। केचन बलवन्तः अतीव बलवन्तश्च, काश्ठवनानि विदार्य, मार्गदुर्गाणि अपाकुर्वन्। कुञ्जान् रेणुना पूरयित्वा, विवराणि समीकृत्य, निम्नप्रदेशान् समं कृत्वा मार्गं समुज्ज्वलयामासुः। यत् यत्र बन्धनं आवश्यकम्, तत्र बध्नन्ति; यत्र शोधनं, तत्र शोधयन्ति; यत्र विदारणं, तत्र विदारयन्ति। क्षणेनैव तैः विविधरूपाणि महान्ति जलसेतूनि निर्मितानि, ये समुद्रसदृशानि। शुष्कप्रदेशेषु उत्तमान् कूपान् खनित्वा, विविधाकृतिपट्टिकाभिः भूषितानि कृत्वा, मार्गं शोभयामासुः। लेपनैः भूमिभिः, सुमनसां वपुषा, मदोत्कटपक्षिणां कलरवैः, पताकाभिः च शोभितः पन्थाः बभूव। चन्दनजलसिक्तः, नानावर्णपुष्पैः अलङ्कृतः, तस्य सैन्यस्य मार्गः स्वर्गमार्गमिव बभूव। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः आदेशानुसारं मधुरफलसमृद्धानि रमणीयानि स्थलानि चिन्तयामासुः। यः वासः भरतेन कामितः, सः भूषणैः अधिकं शोभितः, रत्नमिव बभूव। शुभतारानक्षत्राणि निरीक्ष्य, तत्रैव महात्मनः भरतस्य वासस्थलं स्थापितम्। सः नगरः वालुकापूरितपरिखाभिः, इन्द्रयंत्रस्तम्भसदृशैः स्तम्भैः, मुख्यद्वारैः च शोभितः, रमणीयः बभूव। राजमार्गैः, प्रासादपंक्तिभिः, गृहपंक्तिभिः, पताकाभिः च भूषितः, विस्तीर्णः सुशिल्पितश्च, सः नगरः विराजते स्म। एवं वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एते श्लोकाः, एकस्मिन् प्रवाहे, एकस्यां पुण्यकथायामिव, प्रतीयन्ते।