भरतस्य वचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः कोपं सन्दधद् मन्थरां मुमोच। सा मन्थरा, शत्रुघ्नस्य विक्रमेण संतप्तचित्ता, सश्वासं महतीं शोकवेल्लितां विलपन्ती, कैकेय्याः पादयोः पतिता। तां कुब्जां शत्रुघ्नप्रहारविह्वलितेन्द्रियाम्, शुचिस्मितां शुचिस्वभावां शुचिस्नेहां पक्षिणीमिव शरणागतां दृष्ट्वा, भरतस्य मातरः कैकेयी सान्त्वनं मधुरं चकार। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनाशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। ततः चतुर्दश्यां रात्र्यां प्रबुद्धायां, प्रभाते, मन्त्रिणः समागत्य भरतं वाक्यम् ऊचुः— “राजा दशरथः, अस्माकं ज्येष्ठः, रामं ज्येष्ठं महाबलम् लक्ष्मणं च निर्वास्य, स्वर्गं गतः। अतः, महायशः कुमार, त्वं अद्य नः राजा भव; अधिराज्ये नाथे विहीने, अन्यथा कर्तुं न उचितम्। अभिषेकद्रव्याणि सर्वाणि सिद्धानि, राघव; जनपदाश्च गणा: च त्वां प्रतीक्षन्ते, कुमार। राज्यं गृहाण, भरत, पितामहपितृपारम्पर्यं महदायत्तं; आत्मानं अभिषिच्य अस्मान् पालय, नरश्रेष्ठ।” भरतः, व्रते दृढः, सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, तान् जनान् इदम् उवाच— “अस्माकं कुलधर्मे सदा ज्येष्ठ एव राज्यं लभते; बुद्धिमन्तः यूयं मां एवं न वदेत। रामः हि अस्माकं ज्येष्ठः, स एव पृथिव्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्ये। महत् चतुर्विधं सैन्यं सज्जीकृत्य, अहमेव अग्रजं राघवं वनात् प्रत्यानेष्यामि। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सम्यग् उपपाद्य, अग्रे स्थापयित्वा, अहं रामस्यार्थे वनं गमिष्यामि। तत्रैव, सम्यग्विधिना तं पुरुषर्षभं अभिषिच्य, यथा वह्निः यज्ञात् गृह्यते, तथा रामं प्रत्यानेष्यामि। मातरं स्वार्थगन्धिं न तुष्टिं करिष्यामि; कठिने वने वत्स्यामि, रामः राजा भविष्यति। विश्कर्माणः सम्यग् मार्गं कृत्वा, समतलं विषमं वा, रक्षिणः च, पन्थानां पारगाः, अस्मान् अनुयान्तु।” रामस्य हेतोः एवं वदन्तं तम्, सर्वे जनाः सुमधुरं सुश्लक्ष्णं च वाक्यम् ऊचुः— “यथा त्वं ज्येष्ठभ्रातरं भूमिं दातुम् इच्छसि, तथा लक्ष्मीर् देव्या त्वां अनुगच्छतु।” राजपुत्रस्य तानि अप्रतिमानि वचनानि श्रुत्वा, साधुजनानां नेत्रोत्पन्नाः हर्षाश्रवः वदने पतन्ति स्म। एतद् श्रुत्वा, मन्त्रिणः सभायाः च दुःखात् विमुक्ताः, प्रमुदिताः ऊचुः— “जनाः तथा विश्कर्माणः च, मार्गनिर्माणे तवाज्ञया नियुक्ताः।” शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, अशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। ततः भूमिज्ञाः, मापनविशारदाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः, यन्त्रविदः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च, कूपकाः, लेपकाः, वेतसकर्मकाः, सर्वज्ञाः च अग्रे जग्मुः। तदा महाजनसमूहः, प्रमुदितः, शीघ्रगामित्वेन, पूर्णचन्द्रसमुद्रवत्, तस्मिन् स्थले प्रस्थितः। मार्गकर्मणि निपुणाः, यथायोग्यं उपकरणानि गृह्य, अग्रे प्रस्थिताः। लता, गुल्म, झाड, अश्मन् अपि छित्वा, मार्गं शुद्धीकृत्य, नानाविधवृक्षान् अपि छेदयामासुः। अकृत्रिमेषु स्थलेषु केचित् वृक्षान् रोपयन्ति स्म; अन्ये तु कुल्माष, परशु, कर्तरिका च गृह्य, वृक्षान् छिन्धन्ति स्म। केचित् बलवन्तः, अधिकबलवन्तः च, तृणगुल्मसमूहान् विदार्य, कठिनानि स्थलानि शुद्धीकुर्वन्ति स्म। केचित् कूपान् वालुकया पूरयन्ति स्म, गभीराणि विवराणि च; अन्ये च सर्वतः नीचानि स्थलानि समं कुर्वन्ति स्म। यत्र यत्र यथायोग्यं बद्धव्यम्, शुद्धव्यम्, भेदनीयम् च, तत्र तत्र तद् अकुर्वन्। अल्पेनैव कालेन, नानारूपाणि, सागरप्रमाणानि, जलसेचनानि चक्रुः। शुष्केषु स्थलेषु, बहून् उत्तमान् कूपान् च, नानाविधमण्डपवेष्टितान्, अकुर्वन्। लेपितभूमिभिः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कण्ठितपक्षिस्वरेण, पताकाभिः च शोभितः, स मार्गः उदारः आसीत्। चन्दनवारिसिक्तः, नानापुष्पैः च भूषितः, सेनायाः पन्थाः दिव्यमार्गमिव विराजते स्म। ततः नियुक्ताः अधिकारीणः, आदेशानुसारिणः, मधुरफलसमृद्धानि रम्याणि स्थलानि च चुनोत्। यः निवेशः धर्मात्मना भरतेन कामितः, स भूषणैः अलंकृतः, मणिरिव बभौ। शकुन्तिविशारदाः, शुभनक्षत्रमूहूर्तान् चयन्तः, महात्मनः भरतस्य निवेशं स्थापयामासुः। परिखाभिः वालुकापूरिताभिः, इन्द्रयन्त्रस्तम्भैः, शोभनमुखद्वारैः च, सः निवेशः सुशोभितः आसीत्।