भरतः शत्रुघ्नस्य कुपितस्य विक्रमेण मन्थरां पीड्यमानां दृष्ट्वा, तस्य धर्मात्मनः भ्रातुः रामस्य स्मरणं कृत्वा, ‘‘यदि रामोऽपि—धर्मनिष्ठः सः—इमां कुब्जां हतां विज्ञायेत, स नूनं न त्वया न मया सह वदेत’’ इति सान्त्वनपूर्वकं वचनम् अवदत्। तस्य वाक्यं श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य अनुजो भ्राता शत्रुघ्नः कोपं निवर्त्य मन्थरां मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतित्वा, श्वासार्ताः, दुःखसमाविष्टा, शोकार्तस्वरेण विलपन्ती तस्थौ। शत्रुघ्नस्य तस्य विक्रमेण विमूढेन्द्रियां कुब्जां दृष्ट्वा, भरतस्य मातरं कैकेयीं, तां खिन्नपक्षिणीं पतन्तीं समाश्लिष्य, सान्त्वनपूर्वकं सान्त्वयत्। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमे सर्गे वर्णितं यत्। ततः चतुर्दशस्यां रात्र्यां प्रभाते, राजकार्यविदः मन्त्रिणः समागत्य भरतम् ऊचुः—‘‘राजा दशरथः, अस्माकं ज्येष्ठः, रामं ज्येष्ठं च बलिनं लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य, स्वर्गं गतः। अतः त्वं, महायशः कुमार, अद्य अस्माकं राजा भूत्वा शासनं कुरु; न हि राज्यहीनाः वयं अन्यथा कर्तुमर्हामः। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सज्जानि, त्वां प्रतीक्षन्ते प्रजाः शिल्पिनश्च। पित्रा पितामहेन च यत् राज्यं महदधिगतं, तत् त्वं गृहाण, आत्मानं अभिषेचय, अस्मान् च पालय, नरश्रेष्ठ।’’ इति। ततः भरतः, द्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, व्रतधारी सन्, तान् सर्वान् जनान् इदम् अब्रवीत्—‘‘अस्माकं कुलधर्मः, ज्येष्ठायैव राज्यं; बुद्धिमन्तः यूयं मां प्रति एवं न वदत। रामो हि अस्माकं ज्येष्ठः, स एव पृथिव्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि। महती चतुर्विधा सेना सज्जयतां; अहं स्वयम् अग्रजं रामं वनात् आनयिष्यामि। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सम्यक् सज्जानि, अस्माभिः सह गमिष्यन्ति; अहं रामार्थं वनं यास्यामि। तत्रैव सम्यग्विधिना पुरुषर्षभं रामं अभिषिच्य, यथा वह्निः यज्ञादानीयते, तथा तम् आनयिष्यामि। न अहं मातुः स्पृहयाऽनुसृतस्य वचनस्य पालनं करिष्यामि; अहं कठिने वने वत्स्यामि, रामो राजा भविष्यति। शिल्पिनः सम्यक् मार्गं निर्मीयन्तां, समतलम् अथवा विषमम्; मार्गकुशलाः रक्षकाः च अस्मान् अनुगच्छन्तु।’’ इति। भरतस्य रामार्थं एवं वदतः, सर्वे जनाः सुश्लिष्टवाक्यैः प्रत्यनन्दन्—‘‘यथा त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुम् इच्छसि, तथा लक्ष्मीरस्तु ते सदा।’’ इति। तस्य राजपुत्रस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, साधूनां नेत्रजं हर्षाश्रु मुखानि समलिनानि चक्रे। ततः मन्त्रिणः सभासदश्च दुःखात् विमुक्ताः, हृष्टाः ऊचुः—‘‘शिल्पिनः मार्गनिर्माणाय यथादेशं नियुक्ताः।’’ इति। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमे सर्गे वर्णितं यत्। ततो भूमिकर्मणि निपुणाः, मापन-लक्षण-कुशलाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः, यन्त्रविदः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः, कूपकर्तारः, लेपकाः, वेतसकर्मकुशलाः, सर्वे सर्वदर्शिनः, अग्रे प्रस्थिताः। तेषां कर्मसु नियुक्ताः, विविधायुधधारिणः, मार्गनिर्माणकुशलाः, त्वरया अग्रे जग्मुः। लतान्, गुल्मान्, झाडींश्च, शिलाः च छित्वा, वृक्षान् च निघ्नन्तः, मार्गं निर्ममुः। यत्र वृक्षाः न सन्ति, तत्रैके वृक्षान् रोपयन्ति, अन्ये कुठारैः, शस्त्रैः, कृत्तिकाभिश्च छेदयन्ति। केचित् बलवन्तः, अधिकबलवन्तश्च, तृणवाटिकाः, दुर्गमस्थलानि च भिन्दन्ति। केचित् कूपान् रन्ध्रांश्च रजसा पूरयन्ति, अवतानि स्थलानि समं कुर्वन्ति। यत्र बन्धनं आवश्यकं, तत्र बध्नन्ति; यत्र शोधनं, तत्र शुद्धिं कुर्वन्ति; यत्र भेदनं, तत्र भिनन्ति। अल्पकालेन, नानारूपाणि, समुद्रवद् विशालानि जलयानि निर्मितानि। शुष्केषु स्थलेषु, उत्तमान् कूपान् विविधमञ्चोपेतान् अकुर्वन्। लेपिततलैः, पुष्पितवृक्षैः, मदोत्कटपक्षिस्वनैः, पताकाभिश्च शोभितः, स मार्गः शोभायमानः। चन्दनजलैः सिक्तः, नानापुष्पैः अलङ्कृतः, सेनायाः पन्थाः स्वर्गमार्गमिव व्यराजत्। नियोजिताः अधिकारीणः, मधुरफलसमृद्धानि रमणीयानि स्थानानि चुनोत्। या निवेशनं भरतेन कामितं, सा भूषणैः अलङ्कृता, रत्नमिव बभौ। तत्र शास्त्रविदः, शुभनक्षत्रमूहूर्तानि चिन्तयित्वा, महात्मनः भरतस्य निवेशनं स्थापयामासुः।