तदाऽभरणानि तत्र तत्र विकीर्णानि राजभवनं तस्मिन्नेव क्षणे शरद्व्यपि आकाशस्याभं शोभायमानं बभूव। ततः पुरुषर्षभः शक्तिमान् शत्रुघ्नः कोपाविष्टः कैकेयीं तीक्ष्णैः वाक्यैः कषायमभाषत्। तैः कठोरैः दुःखदायकैः वाक्यैः अभिहता कैकेयी शत्रुघ्नस्य रोषात् भयाकुला, दुःखिता, पुत्रं शरणं जगाम। शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा भरतः तम् उवाच—"स्त्रियः कस्यापि वध्याः न सन्ति; तां क्षमस्व।" सः पुनः उवाच—"यदि धर्मात्मा रामः मातुः वधं न दोषयेत्, अहं पापिनीं कैकेयीं हन्यां।" "यदि रामः जानाति कुब्जायाः वधं अपि, सः न तव न मम वाक्यं वक्ष्यति।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः कोपं जहात्, मन्थरां मुमोच। मन्थरा कैकेयीपादयोः पतित्वा श्वासन्ती, विषण्णा, गम्भीरशोकसम्पीडिता, दीनं विलपन्ती। शत्रुघ्नस्य क्रोधेन विमूढेन्द्रियां कुब्जां दृष्ट्वा, भरतजननी कैकेयी ताम् दुःखार्तां पक्षिणीमिव आलिङ्ग्य सान्त्वयामास। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोन्यशीतितमः सर्गः श्रूयताम्। ततः चतुर्दशे दिवसे प्रभाते राजमन्त्रिणः समागम्य भरतं अब्रुवन्—"राजा दशरथः, वयोवृद्धः, स्वर्गं गतः; रामं ज्येष्ठं, महाबलिनं लक्ष्मणं च वनवासाय प्रेषयित्वा।" "अद्य त्वं, कीर्तिमन्तं, नृपः भव; राज्यं नेतृत्वहीनं, अन्यथा कर्तुं न उचितम्।" "सर्वे अभिषेकसामग्र्यः सज्जाः, राघव; जनः, शिल्पसमूहः, त्वां प्रतीक्षन्ते।" "पितामहपितृपरम्परायाः महद् राज्यं त्वया स्वीकृत्य, आत्मानं अभिषिच्य, अस्मान् रक्ष।" भरतः सर्वाभिषेकसामग्र्यः प्रदक्षिणं कृत्वा, दृढनिश्चयः, तं जनसमूहं उवाच—"राज्यं सदा ज्येष्ठस्य एव; यूयं बुद्धिमन्तः, मां एवं न वदत।" "रामः ज्येष्ठः, भूम्याः नृपः भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षं वनं वत्स्यामि।" "महद् चतुर्विधं सैन्यं सज्जीकरोतु; अहं स्वयम् वनं गत्वा ज्येष्ठं राघवं आनयिष्यामि।" "सर्वे अभिषेकसामग्र्यः पूर्णाः अग्रे नीताः स्युः; अहं रामार्थं वनं गमिष्यामि।" "तत्रैव, पुरुषसिंहं रामं सर्वविधिना अभिषिच्य, यज्ञात् अग्निमिव, आनयिष्यामि।" "मातुः स्वार्थगन्धं न कामये; अहं दुर्गं वनं वत्स्यामि, रामः राज्यं करिष्यति।" "शिल्पिनः समतलविषममार्गं निर्मीयन्तु; मार्गदक्षः रक्षः सह गच्छतु।" भरतः रामार्थं एवं भाषमाणः, सर्वे जनाः उत्तमं वचनं प्रीत्या अब्रुवन्—"लक्ष्मीः त्वां अनुगच्छतु, यत् त्वं रामाय भूमिं दातुम् इच्छसि।" राजकुमारस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, साधुजनानां नेत्रोत्पन्नाः हर्षाश्रवः मुखे पतिताः। मन्त्रिणः, सभा च, दुःखात् विमुक्ताः, हृष्टाः, अब्रुवन्—"जनः, शिल्पिसमूहः, तव आज्ञया मार्गनिर्माणे नियुक्तः।" इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे अशीतितमः सर्गः श्रूयताम्। ततः भूमिदक्षाः, मापननिपुणाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः, यन्त्रविदः, शिल्पिनः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च अग्रे सन्तः। कूपखाता, लिप्तारः, वंशकर्मकाः, सर्वे सर्वेक्षणसमर्थाः, अग्रे गच्छन्ति। सः महान् जनसमूहः, हृष्टः, शीघ्रं प्रस्थानं कृत्वा, पूर्णचन्द्रस्य समुद्रस्य इव, द्योतमानः। मार्गकर्मदक्षाः विविधायुधानि गृहित्वा अग्रे प्रस्थिताः। लताः, झाडाः, गुल्माः, शिलाः च छित्वा, वृक्षान् विविधान् अपि छित्वा, जनाः मार्गं निर्मायन्। वृक्षहीने स्थले वृक्षारोपणं कर्तुम्, अन्ये कुठारैः, कर्षणैः, कृपाणैः वृक्षान् छित्वा। अन्ये बलवन्तः, अतिबलवन्तः, तृणदण्डान्, दुर्गमार्गान् छित्वा, मार्गं निर्मायन्। कूपान् गह्वरान् च बालुकया पूरयित्वा, अपि च नीचस्थलं समीकृत्य। यत्र यत्र यथायोग्यं, बन्धनं, शोधनं, विदारणं च कृत्वा। अल्पकाले बहून् जलनालिकाः, विविधरूपाः, समुद्रसमाः कृताः। शुष्कदेशे उत्तमकूपान्, विविधरूपप्लाटफार्मयुक्तान्, निर्मायन्। एवं भरतस्य आज्ञया, अयोध्यावासिनः, शिल्पिनः, मन्त्रिणः च, रामस्य पुनरागमनाय, मार्गनिर्माणे सम्यक् प्रवृत्ताः।