ततः सर्वे जनाः परस्परं विचारयन्तः, दयालु, उदार, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती च कौसल्या शरणं याचामः, इति निश्चित्य, तस्याः संरक्षणं प्राप्तुं मनः अकुर्वन्। तस्मिन्नेव काले, शत्रुघ्नः, क्रोधेन ताम्रनेत्रः, शत्रुसूदनः, कुपितः कुब्जां मन्थरां भूमौ आकृष्य निनाय; सा तत्र आर्तस्वरेण विलपन्ती अभवत्। शत्रुघ्नेन इयं मन्थरा इतस्ततः आकृष्यमाणा, तस्याः विचित्राणि भूषणानि भूमौ विक्षिप्तानि। तैः भूषणैः भूमौ प्रसारितैः, राजमहलः तदा शरद्व्यपिन्धनमिव बभूव। तदनन्तरं, पुरुषर्षभः शत्रुघ्नः, क्रोधाविष्टः, कैकेयीं तीव्रं ताडयन्, कठोराणि वचनानि उक्तवान्। तैः कठोरैः दुःखदैः वाक्यैः आहताया कैकेय्याः मनः महद्व्यथितम् अभवत्; सा शत्रुघ्नस्य क्रोधात् भयभीता, पुत्रं शरणं गता। शत्रुघ्नं कुपितं दृष्ट्वा, भरतः तं अब्रवीत्—"स्त्रियः सर्वेषां जीवतां वध्या न स्युः; तां क्षमस्व।" "यद्यधर्मिष्ठा कैकेयीं हन्याम्, धर्मात्मा रामः मातृवधं मम न दोष्येत्।" "यद्य रामः जानाति किमपि कुब्जायाः वधं, स न तव न मम वाक्यं वदेत्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः क्रोधं त्यक्त्वा मन्थरां मुक्तवान्। मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतिता, श्वासार्ता, विषादेन अभिभूता, दीनं विलपन्ती अभवत्। शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण मोहितेन्द्रिया कुब्जां दृष्ट्वा, भरतस्य माता कैकेयी, पक्षिणीव दुःखिता ताम् आलिङ्ग्य, सान्त्वनं ददौ। एतस्मात् पश्चात्, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोन्यशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः चतुर्दशे दिवसे प्रभाते, राजमन्त्रिणः समागत्य भरतं सम्बोधयन्ति। "राजा दशरथः, वृद्धतमः, रामं ज्येष्ठं, महाबलिनं लक्ष्मणं च निर्वास्य, स्वर्गं गतः।" "सर्वं राज्यं अनाथम्; तस्माद् अद्य त्वं राजन् भव; अन्यथा कर्तुम् उचितं न।" "अभिषेकसामग्री सर्वा सज्जा, राघव; जनः, गणाः, सर्वे त्वां प्रतीक्षन्ते, राजकुमार।" "पितामहपितृदत्तं राज्यं स्वीकुरु, भरत, अभिषिक्तः अस्मान् पालय, नरश्रेष्ठ।" ततः भरतः, दृढनिश्चयः, सर्वां अभिषेकसामग्रीं प्रदक्षिणं कृत्वा, जनान् अब्रवीत्—"अस्माकं कुलस्य ज्येष्ठस्यैव राज्यं भवति; यूयं विप्राः, मम न एवमुपदिशेयुः।" "रामः ज्येष्ठः, स भूम्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दश वर्षाणि वनं वत्स्यामि।" "चतुर्विधा महती सेना सज्जा क्रियताम्; अहं रामं वनात् आनयिष्यामि।" "अभिषेकसामग्री सर्वा पुरतः गमिष्यति; अहं रामार्थं वनं गमिष्यामि।" "तत्रैव, पुरुषसिंहं रामं, विधिवत् अभिषिक्त्वा, यज्ञाग्निमिव गृह्य, आनयिष्यामि।" "माता स्वार्थगन्धिनी, तस्याः इच्छां न पूरयिष्यामि; अहं वनं वत्स्यामि, रामः राज्यं करिष्यति।" "शिल्पिनः समतलविषममार्गं कृत्वा, गुप्ताः कुशलाः मार्गे गन्तव्या, अस्मान् अनुसरन्तु।" भरतः रामार्थं एवं उक्तवान्; तदा सर्वे जनाः उत्तमं वचनं उत्तरं ददुः। "शुभलक्ष्मीः, त्वं यथा ज्येष्ठभ्रातृराज्यं दातुम् इच्छसि, तथा त्वां अनुगच्छतु।" "राजकुमारस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, साधुजनानां नेत्रोत्पन्नं हर्षाश्रु मुखे पतितम्।" "तव आज्ञया, शिल्पिजनः, मार्गनिर्माणे नियुक्तः; मन्त्रिणः, सभा च, दुःखात् विमुक्ताः हृष्टाः अब्रुवन्।" अथ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, अशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः भूमिविदः, मापकाः, चिन्हकर्तारः, कार्यनिष्ठाः, शूरा, खनकाः, यन्त्रविदः, काष्ठकाराः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः, कूपखातकाः, लेपकाः, वंशकर्मणः, सर्वे सर्वेक्षणे कुशलाः अग्रे गताः। तद् विशालं जनसमूहं, हर्षपूर्णं, शीघ्रं स्थानं प्रति, पूर्णचन्द्रसमुद्र इव, प्रस्थितम्। तेषां मार्गकर्मणि नियुज्य, विविधायुधानि गृह्य, अग्रे गताः। लताः, गुल्माः, झाडाः, शिलाः च छित्वा, मार्गं निर्माय, वृक्षान् अपि छेदयामासुः। वृक्षहीनस्थलेषु केचित् वृक्षान् रोपयन्ति; अन्ये कुठारैः, कर्षणैः, कुट्टनैः, वृक्षान् इतस्ततः छिद्यन्ति। अन्ये, बलवन्तः, अतिबलवन्तः च, तृणदण्डपुञ्जं भङ्क्त्वा, दुर्गमस्थानानि शुद्धीकुर्वन्ति। केचित् कूपान् रेतसा पूरयन्ति, गभीरगर्तान् च समं कुर्वन्ति; अन्ये समन्तात् निम्नस्थानानि समीकुर्वन्ति। एवं भरतस्य आज्ञया, रामं पुनः राज्ये स्थापयितुं, मार्गनिर्माणे सर्वे जनाः उत्साहपूर्णाः कृत्यं आरब्धवन्तः।