तदा सर्वाः सहचर्यः समागत्य मन्त्रयन्ति स्म—“सः अस्मान् प्राप्तः, सर्वान् नः समूलं विनाशयिष्यति इति।” ताः पुनः परस्परं समालोच्य, “दया-शील-धर्मिष्ठा-कीर्तिमती च कौसल्या शरण्या; तस्या एव शरणं गच्छामः, सा नः निःश्रेयसी भविष्यति,” इति निश्चित्य शरणं प्रार्थयन्ति स्म। एतस्मिन्नन्तरे शत्रुघ्नः, क्रोधात् रक्तलोचनः, रिपूनां शत्रुघ्नः, रुदन्तीं कुब्जां भूमौ आकृष्य तुदति स्म। सा मन्थरा यदा एवं भूतले आकृष्यमाणा, तदा तस्याः नानाविधानि विचित्राणि भूषणानि भूमौ पतन्ति स्म। तैः भूषणैः विततानि तदा राजमहालयः शरद्गगनसदृशो विराजते स्म। ततः पुरुषर्षभः शत्रुघ्नः, रोषेण पीडितः, कैकेयीं तीक्ष्णैः वाक्यैः तुदन् कठोरं भाषते स्म। तैः कठोरैः दुःखदायकैः वाक्यैः आहतायाः कैकेय्याः महती व्यथा जाताऽभवत्; शत्रुघ्नस्य क्रोधात् भीता सा पुत्रस्य शरणं गच्छति स्म। शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा भरतः तम् उवाच—“स्त्रियः कस्यापि न हन्तव्याः; तस्मात् एतां क्षमस्व।” सः पुनरुवाच—“धर्मदुष्टां कैकेयीं मम माता इति रामः मां न निन्देत् चेत् अहं ताम् अवश्यं हन्यामि। यदि रामः धर्मात्मा, एतामपि कुब्जां हता इति जानीयात्, सः न त्वया न मया सह वदेत्।” भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः क्रोधं सन्न्यस्य मन्थरां मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतित्वा, श्वासार्द्रकण्ठा, महतीं शोकव्यथां प्रकटयन्ती, करुणं विलपन्ती च तस्थौ। शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण विमूढेन्द्रियां कुब्जां दृष्ट्वा, कैकेयी भरतजननी, विह्वलां पक्षिणीमिव आश्रित्य तां शान्त्वयामास। शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे एकोन्यशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। अथ चतुर्दशस्यां रात्र्यां प्रभाते राजमन्त्रिणः समागत्य भरतं वचोऽब्रुवन्—“राजा दशरथः, ज्येष्ठः नः पितामहः, रामं ज्येष्ठं लक्ष्मणं च वनं प्रस्थाप्य स्वर्गतः गतः। अतः, महायशः राजपुत्र, त्वं अद्य अस्माकं राजा भव; राज्यं हीनं नेतृभिः न शोभते, अन्यथा कर्तुं न युक्तम्। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि समुपस्थितानि, जनः समाजाः च त्वां प्रतीक्षन्ते। पितामहपितृपारम्पर्यं राज्यं गृहाण, आत्मानं अभिषिञ्चस्व, अस्मान् रक्षस्व।” एवं सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, प्रतिज्ञाय भरतः तान् सर्वान् जनान् उवाच—“नः कुलस्य ज्येष्ठायैव राज्यं सदा, बुद्धिमन्तः यूयं मां एवं न भाषध्वम्। रामः एव ज्येष्ठभ्राता, स एव पृथिव्याः राजा भविष्यति, अहं तु चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि। महती चतुरङ्गिणी सेना सज्जीक्रियताम्; अहं स्वयम् अग्रजं रामं वनात् आनयिष्यामि। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सम्यक् कृतानि पुरः स्थापयित्वा अहं रामस्यार्थे वनं गमिष्यामि। तत्रैव पुरुषर्षभं सम्यक् विधिना अभिषिञ्च्य, यथा वह्निर्यज्ञात् आनियते, तथा रामं आनयिष्यामि। मातुः स्वार्थगन्धिन्याः इच्छां न पूरयिष्यामि; अहं कठिने वने वत्स्यामि, रामः एव राजा भविष्यति। शिल्पिनः पन्थानं समीकुर्युः, समतलमसमतलं वा; मार्गकुशलाः रक्षिणश्च सह गच्छन्तु।” एवं रामार्थं भाषमाणे तस्मिन् राजपुत्रे, सर्वे जनाः सुन्दरमुत्तमं वाक्यं प्रत्युवाचुः—“लक्ष्मीः त्वां अनुगच्छतु, यः त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे पृथिवीं दातुम् इच्छसि।” तस्य राजपुत्रस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, साधूनां नेत्रयोः हर्षाश्रूणि मुखेषु पतन्ति स्म। ततः मन्त्रिणः सभायाः च, शोकात् विमुक्ताः, हृष्टाः ऊचुः—“भक्तजनाः शिल्पिनश्च पन्थानं तवाज्ञया समाचरिष्यन्ति” इति। शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे अशीतितमः सर्गः प्रवर्तते। ततः भूमिपरिमाणकुशलाः, लक्ष्मणाः, कर्मनिष्ठाः, वीराः खनकाः, यन्त्रविदः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षकर्तारश्च, कूपकर्तारः, लेपकाः, वेतसकर्मविदः, मापकाः च, अग्रे प्रस्थिताः। तेषां महती जनसमूहः प्रमुदितः, पूर्णचन्द्रेण समुद्र इव, शीघ्रं प्रस्थितः। तेषां पन्थान् सम्यक् कर्तुम् आरब्धवन्तः, विविधानि यन्त्राणि गृहीत्वा, अग्रे जग्मुः। लतान्, गुल्मान्, झषाण्, शिलाः च छित्वा, वृक्षान् छित्वा मार्गं निर्मायन्ति स्म। येषां स्थलेषु वृक्षा न सन्ति, तत्र केचन वृक्षान् रोपयन्ति स्म, अन्ये तु कुलिशैः, कूटैः, कर्षणैश्च वृक्षान् छित्वा मार्गं निर्मायन्ति स्म। अन्ये बलिनः, अधिकबलिनश्च, तृणवान् गुच्छान्, दुर्गमस्थानि च छित्वा मार्गं विशोधयन्ति स्म। एवं राजपुत्रस्य आज्ञया, रामस्य प्रत्यानयनाय, सर्वे जनाः उत्साहेन मार्गं निर्मायन्ति स्म।