ततः शत्रुघ्नस्य कोपाविष्टस्य भीमदर्शनं दृष्ट्वा सर्वाः कैकेयीसखीः अत्यन्तशोकसंतप्ताः दिशो दिशं पलायन्ति स्म। ताः सर्वाः सहिता मन्त्रयन्त्यः कथयामासुः— "अद्यास्मिन् प्राप्ते सर्वाः नः विनाशयिष्यति।" ताः पुनः परस्परं समालोच्य प्राहुः— "कारुण्यशीलां दानशीलां धर्मिष्ठां यशस्विनीं कौसल्यां शरणं गच्छामः; सा नः निःश्रेयसी शरण्यैव।" एवं स कुपितेन शत्रुघ्नेन रक्तलोचनः शत्रूणां तापनः क्रन्दमानां कुब्जां भूमौ आकर्षन् चलयामास। सा मन्थरा यत्र तत्र तेन घर्ष्यमाणा, तस्याः विचित्राः भूषणविविधाः भूमौ व्यसृज्यन्त। तैः भूषणैः समुत्सृष्टैः तदा तद्राजभवनं शरद्गगनमिव शोभायमानं बभूव। ततः स महाबलः पुरुषर्षभः शत्रुघ्नः क्रोधवशाद् कैकेयीं तीक्ष्णैः वाक्यैः ताडयामास। तैः कठोरैः दुःखदं वाक्यैः आहतां कैकेयीं, शत्रुघ्नस्य रोषभीता, महतीं क्लेशवेदना समन्वगच्छत्; सा पुत्रं शरणं जगाम। शत्रुघ्नस्य कोपमालोक्य भरतः तमुवाच— "नारीणां वधः केनापि न कर्तव्यः; क्षमस्व।" भरतः पुनः उवाच— "एषा पापकारिणी कैकेयी यदि न मम जननी स्यात्, अहं तां हन्यां, किन्तु धर्मात्मा रामः मातृवधं न रोचयेत्। यदि रामः अपि जानाति कुब्जायाः वधं, स न कदापि त्वया मया वा सह भाषेत।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणानुजो शत्रुघ्नः कोपं त्यक्त्वा मन्थरां मुमोच। मुक्ता सा मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतित्वा, श्वासार्द्रा, शोकसम्बद्धा, दुःखार्ता रुदती विललाप। शत्रुघ्नकृतविक्रियया विमूढेन्द्रियाम् अत्र कुब्जां दृष्ट्वा, भरतस्य मातरः कैकेयी, शुचिस्नेहपूर्वकं तां दुःखार्तां पक्षिणीमिव आश्रिता समाश्वासयत्। शृणु तु श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोन्यशीतितमः सर्गः। ततः चतुर्दशेऽहनि प्रभाते, मन्त्रिणः समागम्य भरतं प्राहुः— "राजा दशरथः, ज्येष्ठः, स्वर्गं गतः; ज्येष्ठं रामं, महाबलिनं लक्ष्मणं च, वनं प्रस्थाप्य।" "अधुना त्वं प्रख्यातकर्मन् राज्यं पालय; अधिराज्यहीनं राज्यं न युक्तं यदन्यथा आचरामः।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सिद्धानि, जनपदाश्च, शिल्पिनश्च, त्वां प्रतीक्षन्ते।" "पितामहपितृप्राप्तं महद्राज्यं गृहाण, भरत; आत्मानं अभिषिच्य रक्ष नः, नरश्रेष्ठ।" भरतः सर्वाभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, व्रतस्थः, सर्वान् जनान् उवाच— "नः कुलस्य ज्येष्ठायैव राज्यं सदा; बुद्धिमन्तः यूयं मामेवं न संबोधयन्तु।" "रामो हि ज्येष्ठः, स भूमिपालः भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्ये।" "महदबलं चतुःसैन्यं सज्जीकृत्य, अहं स्वयमेव रामं वनात् आनयिष्यामि।" "संपूर्णानि अभिषेकद्रव्याणि अग्रे स्थापयित्वा, अहं रामस्य कृते वने गमिष्यामि।" "तत्रैव तं नरव्याघ्रं विधिवत् सम्पूज्य, हुताशनमिव यज्ञात्, रामं आनयिष्यामि।" "मातुः स्वार्थगन्धिन्याः न इच्छामि प्रीतिं कर्तुम्; अहं कठोरे वने वत्स्ये, रामः राज्यं पालयिष्यति।" "शिल्पिनः सम्यक् मार्गं कुर्युः, समतलमसमतलं वा; अपि च, पथगमने निपुणाः रक्षिणः अपि गच्छन्तु।" एवमुक्ते राजपुत्रेण रामस्य कृते, सर्वे जनाः सौजन्ययुक्तैः मधुरैः वाक्यैः प्रत्युवाचुः— "श्रियः लक्ष्मीः त्वां अनुगच्छतु, यः त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुम् इच्छसि।" राजपुत्रस्य अप्रतिमं वचनं श्रुत्वा, स्नेहवशात् प्रहृष्टानां जनानां नेत्रेभ्यः हर्षबाष्पाः मुखानि अपतन्। ततः मन्त्रिणः सभासदश्च, दुःखमुक्ताः, हृष्टाः, "जनाः शिल्पिनश्च तवाज्ञया मार्गनिर्माणे नियुक्ताः," इति सस्मुः। शृणु श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे अशीतितमः सर्गः। ततः भूमिज्ञाननिपुणाः, मापके, चिह्नकर्तारः, कर्मनिष्ठा, वीराः खनकाः, यंत्रविदः, तक्षकाः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च, अग्रे प्रस्थिताः। कूपकृदः, लेपकाः, वेतसकर्मकुशलाः, मापकाः, सर्वे अग्रे गताः। सा जनसमूहः हृष्टः शीघ्रता युक्तः, पूर्णचन्द्रसमुद्र इव, तस्मिन् देशे प्रस्थितः। मार्गकर्मसु निपुणाः स्वस्वकर्माणि गृह्य, विविधोपकरणैः अग्रे प्रस्थिताः। लतान्, गुच्छान्, झाडान्, शिलाः च छित्वा, जनाः मार्गं निर्माय, वृक्षान् अपि छित्त्वा अग्रे जग्मुः। यत्र वृक्षाः न सन्ति, तत्र केचित् वृक्षान् आरोपयन्ति; अन्ये तु कुल्माषैः, परशुभिः, वल्मीकैः च, वृक्षान् छिन्त्वा मार्गं निर्मायन्ति।