सा द्वारपालिका, तां दुष्कर्मणि कुब्जां निर्दयां दृष्ट्वा, त्वरितं गृहीत्वा शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्। तस्यैः कारणेन रामो वनं प्रेषितः, तव च पितुः प्राणान्स्त्यक्तवान्; एषा सा पापिष्ठा क्रूरा च स्त्री—यथेष्टं तया कर्तव्यमिति द्वारपालिका शत्रुघ्नं प्राह। तद्वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः दुःखितः सन्, परन्तु धृतिमान्, अन्तःपुरस्य सर्वान् परिचारकान् सम्बोधितवान्—'यया मम भ्रातृभ्यः पित्रे च घोरं दुःखं दत्तमस्ति, सा स्वकर्मणः फलं प्राप्नुयात्' इति। तेन प्रकारेण उक्त्वा, तस्याः सखीभिः परिवृता कुब्जा बलात् गृहीता, रुदन्ती च त्वरया तत्र तत्र नीताभवत्। तदा शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, तस्याः सख्यः अत्यन्तं संतप्ताः, सर्वतो दिशः पलायिताः। ताः सर्वाः सखीः परस्परं मन्त्रयन्त्यः अवदन्—'इदानीं सः अस्मानुपेत्य सर्वाः विनाशयिष्यति।' 'कौसल्यायाः शरणं गच्छामः, या दयालुः, उदाराः, धर्मज्ञा, कीर्तिमती च; सा नः नूनं शरण्याभविष्यति' इति। ततः शत्रुघ्नः क्रोधात् रक्तलोचनः, रिपूनां तापनः, कुब्जां रुदतीं भूमौ आकृष्य नयति स्म। सा मन्थरा यदा इतरत्र आकृष्यमाणा, तदा तस्याः नानाविधानि विचित्राणि भूषणानि पृथिव्यां विक्षिप्तानि। तैः भूषणैः विक्षिप्तैः, तद्राजमहलम् तस्मिन्क्षणे शरद्गगनसदृशम् अदृश्यत। ततः पुरुषर्षभः शत्रुघ्नः, कोपेन पीडितः, कैकेयीं कठोरं वाक्यम् उवाच। तैः कठोरैः क्लेशदायकैः वाक्यैः ताडिता कैकेयी, शत्रुघ्नस्य कोपात् भीता, पुत्रं शरणं जगाम। तदा भरतः शत्रुघ्नस्य क्रोधं दृष्ट्वा तमुवाच—'नारी हन्यते न केनचित्; क्षमस्व।' 'एषा पापिष्ठा कैकेयी हन्येयं मया, यदि धर्मात्मा रामो मातुः वधं न विगर्हेत्।' 'यदि रामो धर्मात्मा जानाति यद्यपि एषा कुब्जा हता, सः न तव मम वा वाक्यं वदेत्।' इति। भरतवाक्यं श्रुत्वा, लक्ष्मणानुजो शत्रुघ्नः कोपं संहरन् मन्थरां मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतिता, गभीरशोकसमाकुला, शोचन्ती विललाप। शत्रुघ्नस्य विक्षोभेण मोहितेन्द्रियां कुब्जां दृष्ट्वा, भरतस्य माता कैकेयी, विह्वलां पक्षिणीव शरणागतां तां मन्दं सान्त्वयामास। एवमेतस्मिन्समाप्ते, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततो द्वादशदशम्यां चतुर्दश्यां प्रभाते, राजपुरुषाः मन्त्रिणः च समागम्य भरतं वचोऽब्रुवन्—'राजा दशरथः, वयोवृद्धः, रामं ज्येष्ठं लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य स्वर्गं गतः।' 'अद्य त्वं, महायशः कुमार, अस्माकं राजा भव; राज्यं हीनं न युक्तं त्वया अन्यथा कर्तुम्।' 'सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि समुपस्थितानि, जनपदाश्च शिल्पिनः च त्वां प्रतीक्षन्ते।' 'पितुः पितामहस्य च महद्वंशं राज्यं गृहाण, आत्मानं अभिषिञ्चस्व, अस्मांश्च पालय।' भरतः सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, दृढव्रतः, तान् सर्वान् जनान् संबोधितवान्—'राज्यं सर्वदा ज्येष्ठस्यैव कुलस्य; बुद्धिमन्तः यूयं मामेवं न संबोधयेत।' 'रामो हि ज्येष्ठभ्राता अस्माकं, स भूमिपालो भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि।' 'चतुरङ्गबलं महदायुध्यं सज्जीक्रियताम्; अहं स्वयम् रामं ज्येष्ठं वनात् आनयिष्यामि।' 'सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पुरस्कृत्य गमिष्यामः; अहं रामस्यार्थे वनं यास्यामि।' 'तत्रैव पुरुषव्याघ्रं सम्यग्विधिना अभिषिञ्च्य, रामं यज्ञाग्निमिव गृह्य पुनरानयिष्यामि।' 'मातुः स्वार्थगन्धिन्याः वचनं न करिष्यामि; अहं कठिनं वनं वत्स्यामि, रामो राज्यं करिष्यति।' 'शिल्पिनः सम्यक् मार्गं कुर्वन्तु, समं विषमं वा; चौर्यपथज्ञाः रक्षिणश्च अस्मान् अनुयान्तु।' एवं रामस्यार्थे वदति राजपुत्रे, सर्वे जनाः सुन्दरं मधुरं च वाक्यं प्रत्युवाचुः—'यथा त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुमिच्छसि, तथा लक्ष्मीः त्वां अनुगच्छतु।' राजकुमारस्य तदनुत्तमं वचनं श्रुत्वा, सत्त्ववन्तः जनाः प्रमोदजलबिन्दूनिव नेत्रेभ्यः मुखानि सिञ्चन्ति स्म। तद्वाक्यं श्रुत्वा, मन्त्रिणः च सभा च शोकात् विमुक्ता, हर्षेण प्राहुः—'भक्तजनाः शिल्पिनश्च मार्गविधानाय त्वदीयाज्ञया उपदिष्टाः।' एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे अशीतितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततो भूमिज्ञाः, मापनकुशलाः, कर्मनिष्ठाः, धीराः खनकाः, अभियन्तारः च प्रस्थिताः। तत्र स्थपतयः, यन्त्रविदः, वर्धकीनः, मार्गकर्तारः, वृक्षच्छेदकाः च अपि सन्नद्धाः आसन्।