शत्रुघ्नः, लक्ष्मणस्य अनुजः, एवं भाषमाणः सन्, तस्मिन् काले सर्वाभरणभूषिता कुब्जा, पूर्वद्वारे समुपस्थिताऽभवत्। सा सुवर्णचन्दनलेपना, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधाभरणैः शोभिता, परमद्युता बभूव। मणिमयहारयुतैः बहुभिः सूत्रैः बद्धेव, सा बहुशृङ्खलाभिः बद्धा वानरीव दृष्टा। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, ताम् एव दुःखहेतुम् विज्ञाय, निःस्पृहां कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नस्य समीपं नयामास। द्वारपालः उवाच—"यस्माद् एषा रामं वनं प्रति प्रेषयत्, तव च पितरं प्राणान् त्याजयत्, सा दुष्टा क्रूरा च स्त्री अत्रास्य अस्ति, यथेष्टं तया कर्तव्यम्।" इति श्रुत्वा शत्रुघ्नः, दुःखेन संतप्तः सन् अपि, निश्चयेन स्थितः, अन्तःपुरसेवकान् संबोधितवान्—"यया मम भ्रातृभ्यः पित्रे च घोरं दुःखं दत्तम्, सा अधुना स्वकर्मफलम् आप्नुयात्।" इति। तेन प्रकारेण उक्तः, सा कुब्जा स्वसखीभिः परिवृता, वेगेन बलात् गृहीता, रुदती च तस्य गृहम् अपाकृष्य नीताऽभवत्। तदा सर्वाः सख्यः, शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, भयविह्वलाः, दिशः दिशः पलायिताः। ताः सर्वाः समागत्य परस्परं मन्त्रयामासुः—"अद्य अस्मान् सः प्राप्तः, सर्वाः अस्मान् विनाशयिष्यति।" ताः ऊचुः—"गच्छामः कौशल्यायाः शरणम्, या दयालुः, उदाराः, धर्मज्ञा, कीर्तिमती च; सा नः निश्चितं रक्षां करिष्यति।" एवं ताः विचारयन्त्यः, शत्रुघ्नः, कोपात् रक्तलोचनः, रिपूनां तापनः, रुदतीं कुब्जां भूमौ अपाकर्षन् ययौ। सा मन्थरा इह तत्र च अपाकृष्यमाणा, नानाविधानि विचित्राणि भूषणानि भूमौ पातयामास। तैः भूषणैः भूमौ क्षिप्तैः, तद्राजभवनं तदा शरदाकाशमिव शोभितम्। तदनन्तरं, सः पुरुषर्षभः, कोपग्रस्तः, कैकेयीं कठोरैः वचनैः तीक्ष्णं गर्हयामास। तैः कठोरैः दुःखदायकैः वाक्यैः ताडिता कैकेयी, भयात् शत्रुघ्नस्य कोपात्, महतीं व्यथां प्राप्य, स्वपुत्रस्य शरणं प्रपेदे। शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा भरतः तम् उवाच—"स्त्रियः कस्यचिदपि न हन्तव्याः; तस्मात् ताम् क्षमस्व। यदि अहम् एतां दुष्टां कैकेयीं हन्यां, धर्मात्मा रामः मां मातृघातिनं मन्येत।" पुनः उवाच—"यदि रामः, धर्मज्ञः, जान्यात् यत् एषा मन्थरा अपि हता, सः न त्वया न मया सह भाषेत।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः, कोपं संहरन्, मन्थरां मुमोच। मुक्ता सा मन्थरा, कैकेय्याः पादयोः पतित्वा, श्वसन्ती, महान् शोकवशा, दीनं विलपन्ती बभूव। तां कुब्जां, शत्रुघ्नविक्रमेण विमूढेन्द्रियां, कैकेयी, भरतस्य माता, कृपया, शान्तया च, शरणागतपक्षिणीमिव, सान्त्वयामास। एवमस्ति श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः। ततः चतुर्दशे दिने प्रातःकाले, राजमन्त्रिणः समागत्य भरतं प्रति ऊचुः—"राजा दशरथः, वयोवृद्धः, रामं ज्येष्ठं, बलिनं लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य, स्वर्गं गतः।" "अद्य त्वं, महायशः कुमार, अस्माकं राजा भव; राज्यं नेतृत्वहीनं सती, अन्यथा कर्तुं न युक्तम्।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सज्जानि, जनः च समुदायः च त्वां प्रतीक्षते।" "पितुः पितामहस्य च महदायत्तं राज्यं गृहाण, भरत, आत्मानं अभिषेचय, अस्मान् च रक्ष।" एवं श्रुत्वा, भरतः, दृढव्रतः, सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, तान् जनान् उवाच—"नः कुलस्य ज्येष्ठायैव राज्यम्; युष्मद्विधैः पण्डितैः मयि एवं न वक्तव्यम्।" "रामः एव ज्येष्ठभ्राता अस्माकं, सः एव पृथिव्याः राजा भविष्यति; अहम् तु चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्ये।" "महद् चतुरङ्गबलं सज्जीकृत्य, अहम् स्वयम् रामं भ्रातरं वनात् आनयिष्यामि।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पूर्णानि पुरतः नेतव्याः; अहम् रामस्य कृते वनं गमिष्यामि।" "तत्रैव पुरुषर्षभं रामं सर्वैः विधिभिः अभिषिञ्च्य, यज्ञाग्नेः इव गृह्य, पुनरानयिष्यामि।" "मातरः स्वार्थगन्धिन्याः इच्छां न पूरयिष्यामि; अहम् कठोरं वनं वत्स्ये, रामः एव राजा भविष्यति।" "शिल्पिनः समभूम्यसमभूम्यां वा पन्थानं कुर्युः; दुर्गमार्गवेदिनः रक्षिणः च अस्मान् अनुयान्तु।" एवं रामस्य कृते भाषमाणे राजकुमारे, सर्वे जनाः उत्तमं वचनं प्रीत्या प्रत्यूचुः—"यथा त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुमिच्छसि, तथा लक्ष्मीः त्वां सदा पालयतु।" राजकुमारस्य तानि अप्रतिमानि वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मनां नेत्रोत्थाः हर्षबाष्पाः मुखानि सिञ्चन्ति स्म। ततः मन्त्रिसभायाः सर्वे, दुःखात् विमुक्ताः, हृष्टाः ऊचुः—"भक्तजनसमूहः शिल्पिनश्च तवाज्ञया मार्गविन्यासे नियुक्ताः।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एते घटनाः सुसम्बद्धाः प्रवहन्ति स्म।