शत्रुघ्नः, लक्ष्मणस्य अनुजः, दुःखेन तथा क्रुद्धः, उवाच – "पितरं, यो स्त्रीवशः पतितः धर्ममार्गात् च्युतः, पूर्वमेव नियन्त्रयितव्यः आसीत्, धर्माधर्मयोः विवेचनं कृत्वा।" तस्य वचनेन शत्रुघ्नस्य, कूब्जा, सर्वाभरणैः भूषिता, पूर्वद्वारं प्राप्य प्रादुरभवत्। सा सुगन्धिना चन्दनलेपनैः, राजवस्त्रैः, नानाविधैः अभरणैः च शोभमानाऽभवत्। रत्नमेखलाभिः बहुशः सूत्रैः बद्धा, वानरः इव बहुसूत्रैः बद्धा दृश्यते स्म। द्वारपालः तां दृष्ट्वा, तस्याः दुष्कृत्यं ज्ञात्वा, निर्दयां कूब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नस्य समीपं निनयत्। "यस्याः कारणेन रामः वनं प्रेषितः, तव पिता प्राणान् त्यक्तवान्, सा पापिष्ठा क्रूरा च स्त्री अत्र अस्ति; यथेष्टं तस्या कार्यं कुरु," इति उक्त्वा। तदा शत्रुघ्नः, दुःखेन अभिभूतः, किन्तु धैर्ये स्थितः, अन्तःपुरवासीभ्यः उवाच – "यया मम भ्रातृभ्यः पितरं च महत्तमं दुःखं दत्तम्, तस्या क्रूरकर्मणः फलम् अधुना दत्तव्यम्।" एवं उक्ते कूब्जा, स्वसखीभिः परिवृता, बलात् शीघ्रं गृहीता, तत्र गृहं प्रति रुदन्ती निनीयते स्म। तदा तस्याः सख्यः, शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, भयभीता, सर्वतः दिशः पलायन्ति स्म। ताः सख्यः एकत्र समागत्य च विचारयन्ति – "सः इह आगतः, सर्वान् नाशयिष्यति।" "कौसल्यायाः शरणं गच्छामः; सा दयालु, उदार, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती; सा नः नूनं रक्षिष्यति।" शत्रुघ्नः, कोपात् रक्तलोचनः, शत्रुसूदनः, कूब्जां रुदतीं भूमौ आकृष्य निनयति स्म। मन्थरा यत्र-तत्र आकृष्यमाणा, नानाविधानि विचित्राणि अभरणानि भूमौ पतन्ति स्म। तैः अभरणैः भूमौ विकीर्णैः, राजमहलः तस्मिन्नेव काले शरद्व्योम इव शोभते स्म। ततः पुरुषसिंहः शत्रुघ्नः, कोपेन अभिभूतः, कैकेयीं तीक्ष्णं ताडयित्वा, कठोराणि वचनानि अभाषत्। कैकेयी, तैः तीक्ष्णैः दुःखदायकैः वाक्यैः आहतः, महद् दुःखं प्राप्य, शत्रुघ्नस्य कोपात् भयभीता, पुत्रस्य शरणं गच्छति स्म। शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, भरतः तं उवाच – "स्त्रियः न कस्यचित् वध्याः; तस्या क्षमस्व।" "अहं पापिष्ठां कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मज्ञः रामः मातृवधं मयि न दोषं दद्यात्।" "यदि रामः जानाति कि कूब्जा अपि हता, सः नूनं न तव न मम कथं चन वदेत्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः क्रोधात् निवर्त्य, मन्थरां मुक्तवान्। मन्थरा कैकेयीपादौ पतिता, श्वासन्ती, दुःखेन अभिभूता, दीनं विलपन्ती। शत्रुघ्नस्य विक्रमेण मोहितेन्द्रियः कूब्जां दृष्ट्वा, भरतस्य माता कैकेयी, तां शोकग्रस्तां पक्षिणीं इव आलिङ्ग्य, सौम्यं सान्त्वनं ददात्। एवं आयोध्याकाण्डस्य वाल्मीकि-रामायणस्य सप्तसप्तत्युत्तरसप्तत्यधिकसर्गं शृणु। ततः, चतुर्दशे दिवसे, प्रभाते, राजमन्त्रिणः समागत्य भरतं उचुः – "राजा दशरथः, वयोवृद्धः, रामं लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य, स्वर्गं गतः।" "अधुना, महायशः भरत, त्वं नः राजा भव; राज्यं शून्यं, असम्यक् कर्तुं न युक्तम्।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सिद्धानि, राघव, तव जनः, गणाः च, त्वां प्रतीक्षन्ति।" "पितामहपितृपारम्पर्यं राज्यं स्वीकुरु, भरत, अभिषिक्त्वा नः रक्ष, नरश्रेष्ठ।" भरतः, सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, दृढनिश्चयः, जनान् उवाच – "अस्माकं कुलस्य ज्येष्ठस्यैव राज्यं; बुद्धिमन्तः यूयं मम प्रति एवं न वदेत।" "रामः ज्येष्ठः, सः भूम्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दश वर्षाणि वनं वसिष्यामि।" "चतुर्विधं महद् सैन्यं सज्जीकृत्य, अहं रामं वनात् आनयिष्यामि।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पूर्णानि अग्रे गच्छन्तु; अहं रामस्यार्थे वनं गमिष्यामि।" "तत्रैव, तं पुरुषसिंहं विधिवत् अभिषिक्त्वा, यज्ञात् अग्निं इव, रामं आनयिष्यामि।" "मातुः स्वार्थगन्धं न इच्छामि; अहं वनं वत्स्यामि, रामः राजा भविष्यति।" "कर्मकाराः मार्गं निर्मीयन्तु, समतलम् अथवा विषमम्; रक्षिणः च, कठिनमार्गगमनकुशलाः, अस्मान् अनुगच्छन्तु।" एवं रामस्यार्थे भरतः उक्त्वा, सर्वे जनाः उत्तमं वचनं प्रीत्या प्रहर्षेण प्रत्युवाचुः। "यथा त्वं ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुम् इच्छसि, तव वचने लक्ष्मीः सदा अस्तु।" तस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, साधुजनानां नेत्रेभ्यः हर्षजन्याः अश्रवर्षाः मुखे पतन्ति स्म।