शत्रुघ्नः, लक्ष्मणस्य अनुजः, वीर्यसम्पन्नः, दुःखसन्तप्तः सन्देहपूर्वकं उक्तवान्—"लक्ष्मणः, बलवान् वीरः च, किं कारणं न रामं विमोचयति, यदि पितरं निगृह्य अपि तं मुक्तुं शक्नोति? पितरः तु स्त्रीवशे पतितः धर्ममार्गात् च्युतः, पूर्वमेव तस्य निग्रहः कर्तव्यः आसीत्, धर्माधर्मयोः विवेकं दृष्ट्वा।" एवं शत्रुघ्नस्य वचनानि श्रुत्वा, तस्मिन्नेव समये, कुब्जा, सर्वाभरणैः विभूषिता, पूर्वद्वारे प्रकटिता। सा सुगन्धिस्निग्धचन्दनलेपनया, राजवस्त्रधारणया, नानाभरणैः शोभिता, प्रकाशमिव दीप्तिम् आवहन्ती तत्र आसीत्। रत्नमेखलाभिः बहुसूत्रैः बद्धा, वानरः बहुसूत्रैः बद्ध इव दृश्यते स्म। द्वारपालः तां दुष्टकर्मणि कुब्जां, निर्दयां, तत्त्वतः विज्ञाय, शत्रुघ्नस्य समीपं आनयत्। तस्याः कारणेन रामः वनं प्रेषितः, पितरः च प्राणान् त्यक्तवान्; एषा तु दुष्टा क्रूरा च स्त्री—यथा इच्छसि, तथा कुरु। एतद्वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः, दुःखेन संतप्तः, निश्चयेन दृढः, अन्तःपुरवासिनः सर्वान् सम्बोधितवान्—"यया मम भ्रातृभ्यः पित्रे च घोरं दुःखं समुपस्थितम्, तस्याः क्रूरकर्मणः फलं अधुनैव दातव्यम्।" एवं उक्ते, कुब्जा, स्वसखीभिः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, रुदती, तत्र गृहम् नीतवती। तदा तस्याः सख्यः, शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, भीता, सर्वदिशं पलायिता। ताः सख्यः परस्परं मन्त्रयन्त्यः उक्तवन्त्यः—"अस्मान् समागत्य, सः सर्वान् विनाशयिष्यति।" "आश्रयामः कौसल्यां, दयालुं, उदारां, धर्मिष्ठां, प्रसिद्धां च; सा नः निश्चितं रक्षिष्यति।" इति ताः उक्तवन्त्यः। ततः शत्रुघ्नः, कोपात् रक्तनेत्रः, शत्रुनिग्रही, कुब्जां रुदतीं भूमौ तानयन्। मन्थरा तत्र यत्र तत्र नीयमाना, तस्याः नानाविधानि विचित्राणि आभरणानि भूमौ विक्षिप्तानि। तैः आभरणैः भूमौ सिक्तैः, राजप्रासादः तदा शरदाकाशमिव शोभितः। तदनन्तरं, पुरुषसिंहः शत्रुघ्नः, कोपेन आकृष्टः, कैकेयीं तीव्रं तिरस्कृत्य, कठोरं वचनं उक्तवान्। तैः कठोरैः दुःखदायकैः वाक्यैः आहतः, कैकेयी, शत्रुघ्नस्य कोपात् सन्तप्तः, भीता, पुत्रस्य शरणं गता। शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा, भरतः तम् उक्तवान्—"स्त्रियः न कस्यापि वध्याः; तस्या क्षमस्व।" "अहं तु एतां दुष्टां कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मात्मा रामः मातृवधं न दोषयेत्।" "यदि रामः, धर्मज्ञः, जानाति, एतां कुब्जां अपि हतां, सः निश्चितं त्वया मया च न वदेत्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः, लक्ष्मणस्य अनुजः, कोपं संन्यस्य, मन्थरां मुक्तवान्। मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतिता, श्वासार्ता, विषादेन संतप्तः, शोचन्ती विलपन्ती च। शत्रुघ्नस्य हिंसायाः कारणेन, कुब्जा, मोहिता, कैकेयी, भरतस्य माता, तां शान्त्या, पक्षिणी क्लेशिता इव, आलिंग्य, सान्त्वयत्। अथ शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकोन्यशीतितमं सर्गं। ततो द्वादशदशमी दिवसे प्रभाते, राजमन्त्रिणः समागत्य भरतं उक्तवन्तः—"राजा दशरथः, वयोवृद्धः, स्वर्गं गतः, रामं ज्येष्ठं, महाबलं लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य।" "अधुनातनं, महायशः कुमार, त्वं नः आज्यः भव; राज्यं शून्यं, अन्यथा आचरितुं न युक्तम्।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सिद्धानि, राघव, तव जनः, शिल्पसमूहः च, त्वां प्रतीक्षन्ते।" "राज्यं स्वीकुरु, भरत, पित्रा पितामहेन च प्राप्तं महद् ऐश्वर्यं; अभिषिक्तः भव, नः रक्ष।" भरतः तु सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणं कृत्वा, दृढव्रतः, सर्वान् जनान् उक्तवान्—"राज्यं सदैव ज्येष्ठस्य एव; युष्माकं बुधाः इदं मम प्रति न वदन्तु।" "रामः तु अस्माकं ज्येष्ठः, सः भूम्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षाणि वनं वासं करिष्यामि।" "महाबलम् चतुविधम् सेनाम् सज्जयन्तु; अहं स्वयम् रामं ज्येष्ठं राघवं वनात् आनयिष्यामि।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पूर्णानि पुरः स्थापयिष्यामः; अहं रामस्यार्थे वनं गमिष्यामि।" "तत्रैव, तं नरसिंहं, सर्वैः विधिभिः अभिषिक्तं कृत्वा, यज्ञात् अग्निं इव, रामं आनयिष्यामि।" "मातुः स्वार्थगन्धं न करिष्यामि; अहं वनं वासं करिष्यामि, रामः राजा भविष्यति।" "शिल्पिनः मार्गं सज्जयन्तु, समं विषमं वा; रक्षिणः च, दुर्गमार्गेषु कुशलाः, अस्मान् अनुगच्छन्तु।" एवं रामार्थे उक्तवान् सः कुमारः, सर्वे जनाः, उत्तमं शुभं वचनं प्रत्युवाचुः—"यथा त्वं वदसि, लक्ष्मीरस्तु तव; ज्येष्ठभ्रात्रे भूमिं दातुम् इच्छन्, त्वं यशस्वी भव।" एवं सर्गे, शत्रुघ्नस्य कोपः, कुब्जायाः दण्डः, भरतस्य धर्मनिष्ठा, रामस्य राज्यस्य पुनः प्राप्त्यर्थं भरतस्य निश्चयः च, सर्वे जनाः आनन्दिताः, रामस्य अभिषेकाय उत्सुकाः च, अयोध्यायां अभवत्।