सुमन्त्रमहाबुद्धिः तयोः रामलक्ष्मणयोः समक्षं सर्वभूतानां आगमनगमनयोः तत्त्वं श्रावयामास। तौ च नरव्याघ्रौ, तद्वचनं श्रुत्वा, उत्थाय स्वतेजसा विराजमानौ बभूवतुः। वर्षेण सिक्तौ, आतपेण दग्धौ, तौ इन्द्रध्वजाविव पृथग्दृश्यमानौ बभूवतुः। अश्रूणि प्रक्षालयन्तौ, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा वाक्यमूचतुः। एवं तु भरतः, शोकातुरः सन्, यात्रा-संस्काराय उद्यतः आसीत्। तदा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः तमिदं वचनमब्रवीत्— "सर्वभूतानां शरण्यः यः सः रामः, स्वकृते किं दुःखं न अनुभवेत्? स धर्मात्मा रामः स्त्रीकारणात् वनवासाय प्रेषितः। बलवान् लक्ष्मणः किं न पितरं निगृह्य रामं विमोचयति? पितरं स्त्रीवशं प्राप्तं धर्ममार्गात् च्युतं पूर्वमेव निग्रहीतुं युक्तमासीत्।" इत्येवमुक्त्वा शत्रुघ्नेन, सर्वाभरणभूषिता कुब्जा पूर्वद्वारे ददृशे। सा चन्दनलेपना, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधान्याभरणानि धारयन्ती, मणिमेखलाभिः बहुसूत्रैश्च संयुता, वानरीव बहुबन्धनैः संयुता बभूव। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, ताम् एव दुःखहेतुम् विज्ञाय, ताम् अमर्षिणीं कुब्जां शत्रुघ्नस्य समीपं निनयत्। "यस्याः कारणेन रामो वनं गतः, तव च पिताऽपि प्राणान्स्त्यक्तवान्, सा दुष्टा क्रूरा चियं स्त्री—यथेष्टं कुरु," इति तम् उक्त्वा। तद्वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः, दुःखेन पीडितः, परन्तु धैर्येण स्थितः, अन्तःपुरवासिनः सर्वान् इदं प्राह—"यया मम भ्रातृभ्यः पित्रे च घोरं दुःखं दत्तम्, सा पापकर्मणा फलं प्राप्नुयात्।" इत्युक्त्वा, सखीसंवृता कुब्जा, बलात् गृहीता, रुदती, शत्रुघ्नेन गृहं प्रति आकृष्यमाणा। तस्याः सख्यः शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, भयभीता, दिशोऽभ्यधावन्। ताः अन्योन्यं मन्त्रयन्त्यः, "सर्वान्नः विनाशयिष्यति," इत्युक्त्वा, "कौसल्यां शरणं गच्छामः, सा दयालुः, उदाराः, धर्मिष्ठा, यशस्विनी च; सा नः नूनं शरण्याः," इति निश्चित्य। शत्रुघ्नः क्रोधसंरक्तलोचनः, रिपूनां तापनः, रुदतीं कुब्जां भूमौ आकृष्य नयामास। सा च कुब्जा इहामुत्र विक्षिप्यमाणा, नानाविधान्याभरणानि छिन्नानि भूमौ पतितानि, येन तद्राजप्रासादः तदा शरद्गगनेव बभूव। ततः शत्रुघ्नः कोपवेगात् कैकेयीं कष्टं परुषं च वचनमब्रवीत्। तैः परुषैः वाक्यैः पीडिता कैकेयी, शत्रुघ्नस्य कोपात् भयविह्वला, स्वपुत्रं शरणं गतवती। शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा भरतः तमिदं प्राह—"स्त्रियः न हन्तव्याः केनचित्; क्षमस्व। अहं चैतां पापिनीं कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मज्ञो रामः मातृवधे मां न निन्देत्। यदि रामः शृणोति कुब्जायाः वधं, सः न तव न मम वाक्यं वदेत्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः कोपं परित्यज्य, कुब्जां मुञ्चति स्म। मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतिता, श्वासार्द्राङ्गी, महता शोकवशेन विललाप। शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण सन्तप्ता, भ्रमितेन्द्रियाः सा कुब्जा, कैकेयीं शरणं गता, सा च भरतजननी कौमुद्या तां सान्त्वयामास, शुष्कपक्षिणीव शरणं प्राप्तामिव। अथ चतुर्दशे दिने, प्रभाते, मन्त्रिणः सर्वे समागत्य भरतं प्राहुः—"राजा दशरथः, बृहताम् वरिष्ठः, रामं ज्येष्ठं, लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य, स्वर्गं गतः। अतः त्वं महाबाहो, अद्य नः राजा भव; अनाथे राज्ये अन्यथा कर्तुम् उचितं न। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सज्जानि, जनपदाः, गणाश्च त्वां प्रतीक्षन्ते। पितुः पितामहस्य च महद्राज्यं गृहाण, आत्मानं अभिषिञ्चस्व, अस्मान् च पालय।" भरतः तु सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, व्रतानुग्रहः सन्, तान् सर्वान् इदं प्राह—"राज्यं सदा ज्येष्ठस्य एव कुलधर्मः; मयि एतादृशं वचनं न वक्तव्यम्। रामो ह्यस्माकं ज्येष्ठः, स एव पृथिव्याः राजा भविष्यति; अहं तु चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि। महती चतुर्विधा सेना सज्जयित्वा, अहमेव ज्येष्ठं भ्रातरं रामं वनात् आनयिष्यामि। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि पूर्वं नीतानि भविष्यन्ति; अहं रामस्य कृते वनं गमिष्यामि।" एवं सुमन्त्रमुखैः सत्पुरुषैः तत्त्वोपदेशः कृतः, तदनन्तरं शत्रुघ्नभरतयोः दुःखशोकविकारः, मन्थरादण्डः च, मन्त्रिणां राज्याभिषेकनियोगः, भरतस्य रामानुग्रहः, सर्वं धर्मशास्त्रन्यायेनैव प्रवृत्तमिति।