ततः वसिष्ठः भरतम् उत्त्थाप्य उवाच—"भो महाभाग! अत्र तव पितुः निधनात् त्रयोदशः दिवसः प्रवृत्तः। केवलानि अस्थीनि शेषाणि सन्ति, किं त्वं अत्र विलम्बसे? सर्वेषां भूतानां द्वन्द्वयुग्मानि अनिवार्येण जायन्ते। तेषु अनिवार्येषु विषयेषु एवं न कर्तव्यम्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्त्थाप्य सान्त्वयामास। सः प्राज्ञः सुमन्त्रः तयोः सत्यं सर्वभूतानां आगमनगमनयोः श्रावयामास। तौ तु नरशार्दूलौ उत्थाय स्वतेजसा विभातौ। वर्षेण सिक्तौ, आतपेण दग्धौ, तौ इन्द्रध्वजयुग्मवत् प्रथितौ, अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखसन्तप्तया गिरा वाक्यम् ऊचतुः। अथ श्रूयताम् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे अष्टसप्ततितमः सर्गः। भरतः शोकाभिभूतः यात्रायै व्यवस्थितः, तदा लक्ष्मणानुजो भ्राता शत्रुघ्नः तम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"सर्वभूतानां शरण्यः सः रामः, आत्मनः किं दुःखम् न अनुभवेत्? स धर्मात्मा रामः स्त्रियैः वनवासाय प्रेषितः। लक्ष्मणः अपि बलवान् विक्रान्तश्च, कथम् सः पितरम् निगृह्य अपि रामम् न मोचयेत्? अस्माकं पिता स्त्रीवशं गतः, धर्ममार्गात् अपेतः, पूर्वमेव निग्रहीतव्यः, धर्माधर्मयोः विवेकेन।" एवं शत्रुघ्नेन उक्ते, तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता पूर्वद्वारे ददर्श। सा तु सुरभिसंदललेपना, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधानाभरणैः शोभिता, रत्नमेखलाभिः नानारज्जुभिः बद्धवानरवद् दृष्टा। ताम् अपश्यत् द्वारपालः, तस्याः दुष्कृतं ज्ञात्वा, ताम् अनार्तां कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नस्य समीपम् आनयत्। "यस्याः कृते रामः वनं प्रेषितः, तव च पिता प्राणान् त्यक्तवान्, सा दुष्टा क्रूरा च स्त्री—यथा रोचते तथा कुरु।" एवं श्रुत्वा शत्रुघ्नः दुःखेन संतप्तः, दृढनिश्चयः, सर्वान् अन्तःपुरजनान् इदं वचनम् अब्रवीत्—"यया मम भ्रातॄणां पितुः च महद्दुःखम् उत्पादितम्, सा पापकर्मणा फलं भुङ्क्ताम्।" इति उक्त्वा, कुब्जां सखीभिः परिवृतां शीघ्रं बलात् गृहीत्वा, सा विलपन्ती गृहं प्रति नीताः। तस्याः सख्यः शत्रुघ्नस्य रोषं दृष्ट्वा भयभीता दिशो दिशः पलायन्त। ताः सर्वाः सख्यः समागम्य च, "अस्मान् इदानीं सः नाशयिष्यति," इति उक्त्वा, "कौसल्यायाः शरणं गच्छामः, सा दयालुः, दानशीला, धर्मज्ञा, कीर्तिमती, नः नः शरणम् भविष्यति," इति मन्त्रिणः। ततः शत्रुघ्नः क्रोधात् रक्तलोचनः, रिपूनां तापनः, विलपन्तीं कुब्जां भूमौ आकृष्य निनाय। सा मन्थरा इह तत्र च आकृष्यमाणा, नानारत्नाभरणानि भूमौ चिक्षेप। तैः अभरणैः भूमौ क्षिप्तैः, तदा राजभवनं शरदाकाशमिव बभौ। तदा पुरुषर्षभः शत्रुघ्नः, क्रोधेन पीडितः, कैकेयीं कठोरैः वाक्यैः तिरस्कृत्य उवाच। तैः कठोरदुःखदायकैः वाक्यैः ताडिता कैकेयी, शत्रुघ्नस्य कोपात् संतप्ता, भयभीता, पुत्रस्य शरणं जगाम। शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा, भरतः तम् उवाच—"स्त्रियः न हन्तव्याः केनचित्; क्षमस्व। अहम् अपि एतां दुष्टकर्मणि कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मात्मा रामः मातृवधे मां न निन्देयुः। यदि रामः धर्मात्मा, एषां कुब्जायाः अपि वधं श्रुत्वा, न हि त्वया न च मया भाषेत।" भरतस्य वचनम् श्रुत्वा, शत्रुघ्नः लक्ष्मणानुजः कोपं संनिगृह्य मन्थराम् मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतिता, श्वसन्ती, गाढदुःखेन संतप्ता, करुणं विललाप। तां मन्थरां शत्रुघ्नविक्षिप्तसंज्ञां, कैकेयी भरतमाता, खिन्नपक्षिकामिव तां सान्त्वयामास। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे एकोन्यूनशीतितमः सर्गः श्रूयताम्। ततः चतुर्दशेऽह्नि प्रभाते, मन्त्रिणः समागत्य भरतम् ऊचुः—"राजा दशरथः, अस्माकं ज्येष्ठः, रामं ज्येष्ठं, बलिनं लक्ष्मणं च, वनवासाय प्रेष्य, स्वर्गं गतः। अतः त्वं महायशः कुमार, अद्य अस्माकं राजा भव; राज्यं शून्यं सति, अन्यथा कर्तुम् उचितं न। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सिद्धानि, जनपदाः, निगमाः च, त्वां प्रतीक्षन्ते। पितामहपितृप्राप्तं महद्राज्यम् अंगीकुरु, आत्मानं अभिषेचय, अस्मान् रक्ष, नरश्रेष्ठ।" भरतः सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, दृढव्रतः, सर्वान् जनान् इदं वचनम् अब्रवीत्—"अस्माकं वंशे ज्येष्ठस्य एव राज्यं सदा भवति; युष्मद्विधैः बुद्धिमद्भिः मम प्रति एवं न वक्तव्यम्।