भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गवृषभाविव, भरतः शत्रुघ्नश्च दुःखेन विवर्तमानौ तस्थतुः। तदा तयोः पितुः प्राज्ञः योग्यश्च पुरोहितः वसिष्ठः भरतमुत्थाप्य उवाच—"महाभाग, एष त्रयोदशः दिवसः पितुः तव गतस्य।" पुनः स उवाच—"स्थूलानि एवास्थीन्यवशिष्टानि, किमत्र विलम्बसे? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वयुग्मानि नित्यं जायन्ते।" "एतेषु अनिवर्तिषु कार्येषु एवं न कर्तव्यम्," इत्येवमुक्त्वा सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नमुत्थाप्य सान्त्वनं चकार। सुमन्त्रोऽपि ताभ्यां सर्वभूतानां आगमप्रवृत्तिविषयं सत्यम् अवेदयत्; ततः तौ नरसिंहौ उत्थाय स्वयशसा विराजेताम्। ते वर्षेण निषिक्तौ, आतपेन च दग्धौ, पृथगिन्द्रध्वजाविव बभूवतुः। अश्रूणि प्रक्षालयन्तौ, रक्तााक्षौ, दुःखगद्गदया वाचा वचः प्रावोचताम्। तस्मिन्नन्तरे, अयोध्याकाण्डस्य अष्टसप्ततितमं सर्गं श्रृणु। भरतः शोकसन्तप्तः प्रयाणाय उद्यतः सन् आसीत्। तदा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः तं प्रति वचनमुवाच—"योऽसौ सर्वभूतानां शरणं, सः स्वकं दुःखं किमनुभवति? धर्मसम्पन्नः रामः स्त्रियैव वनं प्रस्थापितः।" "लक्ष्मणोऽपि बलवान्, वीर्यसम्पन्नश्च, कथं न पितरं निगृह्य रामं विमोचयेत्?" "यः पिताऽस्माकं स्त्रीवशं गतः, धर्ममार्गाच्च्युतः, सः पूर्वमेव निग्रहीतव्यः, शुभाशुभयोः विवेचनात्।" एवं वदति शत्रुघ्ने, कुब्जा सर्वाभरणभूषिता पूर्वद्वारे दृष्टा। सा चन्दनरजसा सुस्निग्धा, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधाभरणैः शोभिता बभूव। रत्नमेखलाभिः नानारज्जुभिश्च बद्धा, वानरीव दृष्टा। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, तां पापकर्मिणीं विज्ञाय, निर्दयां कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नाय उपनिनाय। "यस्याः कृते रामो वनं प्रस्थापितः, तव च पिता प्राणान् त्यक्तवान्, सा पापिष्ठा दुष्टा च स्त्री—यथेष्टं त्वया क्रियताम्।" इति श्रुत्वा शत्रुघ्नः दुःखेन संतप्तः, परन्तु धृतिमान्, आन्तःपुरजनान् इदं वचनमब्रवीत्—"यया मम भ्रातॄणां पितुश्च महद् दुःखं कृतम्, सा पापकर्मिणी फलं प्राप्नुयात्।" एवं उक्ता सा कुब्जा, स्वजनैः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, रुदती च तस्मिन्गृहे नीताऽभूत्। तदा तस्या सहचर्यः शत्रुघ्नस्य क्रोधं दृष्ट्वा, भयात् सर्वतः पलायिताः। सर्वाः सहचर्यः समागम्य, "सः यदा आगतः, अस्मान् समूलं विनाशयिष्यति," इति उचुः। "कौसल्यां शरणं गच्छामः, या दयालुः, दानशीला, धर्मिष्ठा, यशस्विनी च; सा नः निश्चितं रक्षां करिष्यति।" ततः शत्रुघ्नः, क्रोधात् रक्तााक्षः, शत्रुसूदनः, रुदतीं कुब्जां भूमौ आकृष्य चकार। यदा मन्थरा आकृष्यमाणा तत्र तत्र, तदा नानाविधानि विचित्राणि भूषणानि भूमौ चिक्षिपे। तैः भूषणैः विततानि, राजवेश्म तस्मिन्क्षणे शरदम्बरमिव बभूव। तदा पुरुषर्षभः, क्रोधेन गृहीतः, कैकेयीं कठोरैः वाक्यैः तिरस्कारं चकार। तैः कठोरैः दुःखदं वचनैः ताडिता कैकेयी, शत्रुघ्नस्य क्रोधात् भयविह्वला, पुत्रं शरणं प्रपेदे। शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा भरतः तमुवाच—"स्त्रियः न हन्तव्याः कस्यचित्; क्षमस्व।" "एतां पापिनीं कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मात्मा रामः मातुः वधात् मां न गर्हयेत्।" "यदि धर्मज्ञः रामः कुब्जायाः वधं ज्ञास्यति, सः न त्वं न च मयि वदेत्।" भरतवचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः क्रोधं त्यक्त्वा मन्थरां मुमोच। सा मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतिता, श्वासार्ता, दुःखात्यन्तेन संतप्ता, शोचन्ती विललाप। शत्रुघ्नस्य ताडनात् विमूढेन्द्रियां कुब्जां दृष्ट्वा, भरतस्य माता कैकेयी तां विह्वलां पक्षिणीमिव आलिङ्ग्य सान्त्वनं चकार। अथ शृणु नवोनसप्ततितमं सर्गं श्रीमद्रामायणेऽयोध्याकाण्डे। चतुर्दशेऽहनि प्रातः, मन्त्रिणः सर्वे समागत्य भरतं ऊचुः—"राजा दशरथः, सर्वेषां ज्येष्ठः, रामं ज्येष्ठं लक्ष्मणं च वनं प्रेष्य स्वर्गं गतः।" "अद्य त्वं, महायशः कुमार, अस्माकं राजा भव; राज्ये नाथे विहीने नान्यथा कर्तुं युज्यते।" "सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि सज्जानि, राघव; तव प्रजाः, गणाश्च, त्वां प्रतीक्षन्ते।" "पितामहपितृपारम्पर्येण प्राप्तं राज्यं गृहाण, भरत; आत्मानं अभिषिञ्चस्व, अस्मान् च रक्ष, नरश्रेष्ठ।" एवं मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा, भरतः सर्वाण्यभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य, व्रतस्थः, तान् जनान् इदं वचनमब्रवीत्।