यदा रामः शत्रुघ्नः च भरतः च वनगमनाय प्रयाणं कर्तुं उद्युक्तौ अभवन्, तदा तान् अनुगच्छन्तः सर्वे जनाः दुःखेन अधिकतरं पीडिताः अभवन्। तत्र शत्रुघ्नः भरतः च, क्लान्तौ शोकग्रस्तौ, भूमौ पतितौ, भग्नशृंगयोरिव द्वौ वृषौ व्यथितौ च अपि सन्तौ। तदा पितुः धर्मज्ञः मन्त्रदर्शी वसिष्ठः भरतम् उत्थाप्य उवाच— “हे महाभाग! पितुः निधनात् त्रयोदशः दिवसः अयम् आगतः। केवलं अस्थीनि शेषाणि सन्ति, किमर्थं त्वं विलम्बं करोति? सर्वेषु प्राणिषु द्वन्द्वानि अनिवार्याणि जायन्ते। एतेषु अनिवार्येषु विषयेषु एवं न कर्तव्यम्।” सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य तं सान्त्वयन् अभवत्। सुमन्त्रः तौ भ्रातरौ सर्वभूतानां आगमनगमनस्य सत्यं श्रावयामास। तौ नरसिंहौ उत्थाय तेजसा दीप्तिमन्तौ अभवताम्। वर्षेण सिक्तौ सूर्यस्य तापेन दग्धौ, तौ इन्द्रध्वजाविव पृथग् दीप्तिमन्तौ दृष्ट्वा, अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखयुक्तं स्वरं उच्चैर् अवदताम्। ततः अयोध्याकाण्डस्य अष्टसप्तत्यधिकसप्तत्युत्तरसर्गस्य श्रवणं विधीयते। भरतः शोकाभिभूतः यात्रा-संस्कारं कर्तुं उद्युक्तः अभवत्। तदा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः तं प्रति इदं वचनं उवाच— “यो सर्वभूतानां आश्रयः अस्ति, सः स्वस्य दुःखं किम् न अनुभवति? धर्मयुक्तः रामः, स्त्रिया वनवासाय प्रेषितः। वीर्यवान् लक्ष्मणः अपि किमर्थं रामं न मोचयति, पितरं निगृह्य अपि? पितरः स्त्रीवशः धर्मात् भ्रष्टः, पूर्वं एव निग्रहीतव्यः आसीत्, धर्माधर्मयोः विवेकं कृत्वा।” एवं शत्रुघ्नस्य भाषमाणस्य, कुब्जा सर्वाभरणैः भूषिता, पूर्वद्वारे अभवत्। सुकुमारचन्दनलेपिता, राजवस्त्रधारिणी, विविधाभरणैः अलङ्कृता, दीप्तिमती बभूव। रत्नमेखलाभिः बहुसूत्रैः बद्धा, सा वानरः बहुसूत्रैः बद्धा इव आसीत्। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, ताम् पापकारिणीं विज्ञाय, निर्दयां कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नस्य समीपम् आनयत्। “यस्याः कारणेन रामः वनं गतः, पितरः च प्राणान् त्यक्तवान्, एषा दुष्टा क्रूरा स्त्री— यथेष्टं त्वया कार्यम्।” एवं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः दुःखेन व्याकुलः, धैर्ये स्थितः, अन्तःपुरवासिनः सर्वान् संबोधयामास— “यया मम भ्रातृभ्यः पितरः च घोरं दुःखं उपपादितम्, तस्या दुःसाहस्य फलम् अधुनैव दातव्यम्।” इत्युक्त्वा, कुब्जा, स्वजनैः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, रुदती गृहं प्रति तेन आकृष्यमाणा। तदा तस्या सहचर्यः, शत्रुघ्नस्य क्रोधं दृष्ट्वा, भयभीता, सर्वतः पलायमानाः। ताः सहचर्यः एकत्र मिलित्वा, “सः यदा आगतः, सर्वान् नः विनाशयिष्यति। कौंसल्यां शरणं गच्छामः— सा करुणा दानशीला धर्मज्ञा प्रसिद्धा च, नः निःश्रेयसी भविष्यति।” ततः शत्रुघ्नः, क्रोधात् रक्तलोचनः, शत्रुसूदनः, रुदतीं कुब्जां भूमौ आकृष्य। यदा मन्थरा इतस्ततः आकृष्यते, तदा तस्या विविधाभरणानि भूमौ विक्षिप्तानि। तैः अभरणैः भूमौ स्फुरद्भिः, राजप्रासादः तस्मिन् काले शरदाकाशमिव बभूव। तदा पुरुषसिंहः, क्रोधेन आकृष्टः, कैकेयीं तीक्ष्णं कष्टं वचनं उवाच। तैः कठोरैः दुःखदायकैः वाक्यैः ताडिता, कैकेयी अत्यन्तं शोकिता, शत्रुघ्नस्य क्रोधात् भयभीता, पुत्रस्य समीपम् शरणं ययौ। शत्रुघ्नस्य क्रोधं दृष्ट्वा, भरतः तम् उवाच— “स्त्रियः न हन्तव्याः कस्यचित्; तस्याः क्षम्यताम्। अहं अपि एतां दुष्टां कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मात्मा रामः मातृवधं मां न दोषयेत्। यदि रामः जानाति यः कुब्जां अपि हन्यात्, सः न त्वया न मया संवादं करिष्यति।” भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः क्रोधं त्यक्त्वा, मन्थरां विमुक्तवान्। मन्थरा कैकेय्याः पादौ पतित्वा, शोकात् विह्वला, दुःखेन विलपन्ती। शत्रुघ्नस्य हिंसायाः कारणात्, कुब्जा मूढेन्द्रियाः, कैकेयी, भरतस्य माता, ताम् शान्ति-वचनेन सान्त्वयामास, पक्षिणीव दुःखिता तस्याः शरणं गृहीत्वा। एतस्यां स्थितौ, अयोध्याकाण्डस्य एकोन्यूनशततमसर्गस्य श्रवणं विधीयते। ततः चतुर्दशे दिवसे प्रातः, मन्त्रिणः समागत्य भरतम् उवाचुः— “राजा दशरथः, वृद्धतमः, रामं ज्येष्ठं, बलिनं लक्ष्मणं च वनवासाय प्रेष्य, स्वर्गं गतः। त्वं, महाश्रेयस्य, अद्य नः राजा भव; राज्यं नेतृहीनं, न उचितं अन्यथा कर्तुम्। सर्वे अभिषेकद्रव्याणि सिद्धानि, राघव, जनाः च शिल्पिनः च, त्वाम् प्रतीक्षन्ते। राज्यं गृहाण, भरत, पितरः पितामहः च तव महद् ऐश्वर्यं; आत्मानं अभिषिञ्च, नः रक्ष, नरश्रेष्ठ।” एवं सर्गे, भरतः शत्रुघ्नः च दुःखेन व्याकुलौ, वसिष्ठसुमन्त्रयोः उपदेशेन, धर्मं स्मृत्वा, राज्यम् प्रति अभिषेकाय मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा, धर्ममार्गे स्थितौ।