भरतः पितरं त्यक्त्वा शोकसन्तप्तः विलपन् तं पृच्छति—“हे पितः, भरतम् अवसन्नं विलपन्तं परित्यज्य क्व गतः? ननु त्वमेव अस्मान् अन्नपानवस्त्राभरणैः यथायोग्यं योजयित्वा पालयसि। सर्वेषु कार्येषु यः अस्मान् पालयति, तस्य स्थानम् अधुना केन पूर्यते? किं तु, वियोगकाले अपि भूमिः न भिद्यते। धर्मज्ञ महानुभाव राजन्, त्वया दिवं गतः रामोऽपि वनवासं गतः—त्वद्विहीनाः वयं किमर्थं जीवामः? भ्रातृपितृविहीनः, रिक्तायोध्यायां इक्ष्वाकुवंशे राज्ये, अग्नौ प्रविश्यामि, जीवितस्य न अर्थः। अहम् आयोध्यां न प्रवेश्यामि, तपोवनं गमिष्यामि। तेषां विलापं श्रुत्वा तेषां दुःखं दृष्ट्वा, यः अनुगतः, सः अपि गाढतरं शोकमायात्। ततः शत्रुघ्नः च भरतः च, क्लान्तौ विषण्णौ, भूमौ पतित्वा, भग्नशृङ्गयोरिव द्वयोः वृषयोः, तत्र व्यथितौ स्थितौ। तत्क्षणं पितुः धर्मज्ञः पुरोहितः वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच—“हे महाभाग, पितुः निधनात् त्रयोदशदिवसः गतः। केवलं अस्थिबलम् अवशिष्टम्; किमर्थं विलम्बः? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वानि अनिवार्याणि भवन्ति। तेषु अनिवार्येषु कार्येषु एवं न भवेत्।” सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य सान्त्वयन् तं आत्मनः सत्यं श्रावयामास—सर्वेषां प्राणिनां आगमनं गमनं च नित्यं। तौ तु नरसिंहौ उत्थाय स्वतेजसा दीप्तिमन्तौ अभवताम्। वर्षेण सिक्तौ, सूर्येण दग्धौ, द्वौ इन्द्रध्वजाविव पृथग् ददृशाते। अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा, शोकमूर्छितौ, तौ भाषेताम्। एवं सर्वे शोकसन्तप्ताः, भरतः यात्रा-संस्काराय उद्यतः, शत्रुघ्नः लक्ष्मणस्य अनुजः तं इदं उवाच—“यो सर्वभूतानां आश्रयः, सः स्वस्य दुःखं किम् न अनुभवति? स धर्मात्मा रामः, स्त्रियाः कारणेन वनवासं गतः। लक्ष्मणः, वीर्यसम्पन्नः, किं न रामं विमोचयति, पितरं निगृह्य अपि? पितरं यो स्त्रियाः वशं गतः, धर्ममार्गात् विचलितः, तं पूर्वमेव निगृह्य यथोचितं कर्तव्यम् आसीत्।” एवं शत्रुघ्नस्य वचनं श्रुत्वा, कुब्जा, सर्वाभरणभूषिता, पूर्वद्वारे अवतीर्णा। सुगन्धसन्दनलेपनया, राजवस्त्रधारणया, नानाभरणैः शोभिता, सा दीप्तिमती बभूव। रत्नकञ्चुकैः, बहुशृङ्खलाभिः, वानरीव बहुशृङ्खलाभिः बद्धा इव ददृशे। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, ताम् दुष्कृतकारिणीं विज्ञाय, निर्दयां कुब्जां शत्रुघ्नाय उपानयत्। “यस्याः कारणेन रामः वनं गतः, पितरं प्राणान् त्यक्तवान्, एषा पापिनी क्रूरा—यथा इच्छसि, तया कुरु।” एवं वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः दुःखसन्तप्तः, दृढनिश्चयः, अन्तःपुरवासीः सर्वान् उद्दिश्य उवाच—“यया मम भ्रातृपितृयोः घोरं दुःखम् उपपादितम्, तस्याः क्रूरकर्मणः फलं अद्य भक्ष्यते।” ततः कुब्जा, स्वजनैः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृह्य, विलपन्ती गृहं प्रति नीताः। तस्याः सख्यः शत्रुघ्नस्य क्रोधं दृष्ट्वा, भयात् सर्वदिशं पलायन्ते। सर्वाः सख्यः एकत्र समागत्य, “सः इमां प्राप्तः, सर्वान् नाशयिष्यति,” इति चिन्तयन्ति। “कौसल्यां शरणं गच्छामः; सा दयालु, उदार, धर्मज्ञा, कीर्तिमती; तस्याः शरणं निःसन्देहं सुरक्षितम्।” शत्रुघ्नः, क्रोधात् रक्तलोचनः, शत्रुसूदनः, कुब्जां भूमौ तान्यां रुदन्तीं बलात् तुदति। कुब्जायाः तत्र तत्र नीयमानायाः, नानाभरणानि भूमौ पतितानि। तैः भूषणेभिः, राजमहलः शरदाकाशवद् शोभायमानः बभूव। ततः पुरुषसिंहः शत्रुघ्नः, क्रोधेन आक्रान्तः, कैकेयीं तीक्ष्णैः वाक्यैः तुदति। तीक्ष्णवाक्यैः घोरैः ताडिता, कैकेयी महद्भयं प्राप्य, शत्रुघ्नस्य क्रोधात्, पुत्रं शरणं गच्छति। शत्रुघ्नस्य क्रोधं दृष्ट्वा, भरतः तम् उवाच—“स्त्रियः न हन्तव्या, क्षमस्व। अहम् पापकरीं कैकेयीं हन्यामि, यदि धर्मात्मा रामः मां न गर्हयेत्। यदि रामः जानाति, कुब्जा अपि हता, सः स्वयम् न त्वया न मया वदेत्।” भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः क्रोधात् निवृत्तः, कुब्जां विमोचयति। कुब्जा कैकेयीपादौ पतित्वा, श्वासान् सन्तप्ताः, गाढशोकवशा, दीनानां विलापं कृत्वा। शत्रुघ्नस्य हिंसायाः कारणात् मूढेन्द्रियः कुब्जा, कैकेयीं, भरतस्य मातरम्, शरणं गृहीत्वा, दुःखिता पक्षिणीव तस्याः अङ्के लग्ना, कैकेयी ताम् सान्त्वयति। एवं आयोध्यायाः काण्डे, वाल्मीकिरामायणस्य अष्टसप्ततितमं, नवसप्ततितमं च सर्गं शृणु।