शत्रुघ्नः पितरं स्मरन् मूर्च्छितः भूमौ निपपात, सन्तप्तः शोकविह्वलः सन्निवृत्तचित्तः प्रमत्तवत् विललाप। सः पुनः पुनः पितुः गुणान् स्वभावांश्च अनुस्मरन्, मन्थरायाः कैकेय्याश्च कारणेन तीव्रेण शोकबन्धनेन गृहीतः। वरदानसमुत्थितः दुःखसागरः अगाधः तम् अवगाढयत्; स च सुकुमारः सदा लालनपालनसंवृद्धः बालः। स दुःखातुरः विलपन् उक्तवान्—"पितः! त्वया भरतम् विलपन्तम् परित्यज्य क्व गतः? त्वमेव हि अस्मभ्यं भोजनपानवस्त्राभरणानि दत्तवान्। सर्वेषु कार्येषु अस्मान् त्वमेव पालयसि; अधुना कः अस्मान् पालयिष्यति? तथापि वियोगे पृथिवी न विदीर्यते। त्वयि वियुक्ते धर्मज्ञ महात्मन्, पित्रा स्वर्गं गते रामे च वने वसति—किं जीवितेन मम प्रयोजनम्? भ्रातृपितृविहीनः इक्ष्वाकुविहिते शून्ये पुरि वह्नौ प्रवेक्ष्यामि। अहं अयोध्यां न प्रवेशिष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" एतद् विलापं श्रुत्वा तेषां दुःखदर्शनेन ये सर्वे अनुयायिनः, तेऽपि अधिकतरं शोकग्रस्ताः अभवन्। ततः शत्रुघ्नभरतौ क्लान्तौ विषण्णौ च, भूमौ पतित्वा भग्नशृङ्गवृषाविव व्यथितौ। तदा पितुः धीमान् योग्यश्च पुरोहितः वसिष्ठः भरतम् उत्त्थाप्य उवाच—"वीर! एषः त्रयोदशः दिवसः पितुः निधनात्। अस्थिमात्रे अवशिष्टे किं विलम्बसे? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वानि अनिवार्याणि जायन्ते। तत्र न एवमाचरितव्यम्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्त्थाप्य सान्त्वयत्। बुद्धिमान् सुमन्त्रः तयोः सर्वेषां प्राणिनां आगमनगमनसत्यं श्रावयामास। तौ तु नरव्याघ्रौ उत्थाय स्वयम् तेजसा विराजमानौ बभूवतुः। वर्षेण सिक्तौ आतपेन दग्धौ च, इन्द्रध्वजाविव पृथग्दृश्यौ, अश्रूणि मार्जयन्तौ रक्तलोचनौ दुःखगद्गदया वाचा ऊचतुः। शृणु अयोध्याकाण्डस्य सप्तत्यष्टमं सर्गं वाल्मीकिरामायणे। भरतः शोकपीडितः यात्राायै सज्जीकरणं कुर्वन् आसीत्, तदा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः तम् इदं वचनमब्रवीत्—"यः सर्वभूतानां शरणं, सः स्वयम् किं दुःखं न अनुभवति? स धर्मनिष्ठः रामः स्त्रियैः वनवासाय प्रेषितः। बलवान् विक्रान्तश्च लक्ष्मणः किमर्थं न रामं मोचयति, यदि पितरं निगृह्य अपि? पितरं स्त्रीवशं गतं धर्ममार्गात् च्युतं पूर्वमेव निग्रहीतुं युक्तम्।" इत्युक्ते शत्रुघ्ने, कुब्जा सर्वाभरणभूषिता पूर्वद्वारे प्रादुरासीत्। सा सुगन्धिसन्दनकर्दमेन लिप्ता, राजवस्त्राणि परिधानवती, नानाविधानि भूषणानि धारयन्ती च विराजमाना आसीत्। बहुभिः रश्मिभिः रत्नमेखलाभिः बद्धा सा वानरीव दृष्टा। तां दृष्ट्वा द्वारपालः पापकारिणीं निर्दयां कुब्जां जञात्वा गृहित्वा शत्रुघ्नस्य समीपं नयामास। "यस्याः कारणेन रामः वनं गतः, पिताश्च प्राणान् त्यक्तवान्, एषा सा पापिष्ठा क्रूरा च—यथेष्टं कुरु।" इति श्रुत्वा शत्रुघ्नः दुःखेन अभिभूतः, धैर्येण स्थित्वा, अन्तःपुरपरिचारकान् सम्बोध्य उवाच—"यया भ्रातृपितृविनाशहेतुः घोरः दुःखः दत्तः, सा अधुना पापस्य कर्मणः फलं प्राप्नुयात्।" इत्युक्त्वा, तस्याः सखीभिः परिवृता सा कुब्जा वेगेन बलात् गृहीता, रुदती गृहं प्रति त्वरया नीताभवत्। तदा तस्याः सख्यः शत्रुघ्नस्य रोषं दृष्ट्वा भयात् सर्वदिशं पलायिताः। ताः सर्वाः अन्योन्यं मन्त्रयन्त्यः ऊचुः—"अस्मान् समुपेत्य सः सर्वान् विनाशयिष्यति। चलामः कौसल्यां शरणं, या दयालुर्दाता धर्मज्ञा कीर्तिमती च; सा अस्माकं निःश्रेयसी भविष्यति।" शत्रुघ्नः क्रोधविस्फारितलोचनः रिपुनिघ्नः कुब्जां रुदतीं भूमौ चिक्षेप, तां इह तत्र चाकर्षन्। तस्याः नानाविधानि विचित्राणि भूषणानि भूमौ पतितानि। तैः भूषणैः विततैः तदा राजभवनं शरदाकाशमिव बभौ। तदा पुरुषशार्दूलः शत्रुघ्नः क्रोधात् कैकेयीं कठोरैः वाक्यैः तुदन् ताम् उवाच। तैः कटुवाक्यैः पीडिता कैकेयी, शत्रुघ्नस्य कोपात् भयार्ता, पुत्रं शरणं जगाम। शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा भरतः तम् उवाच—"नारीणां वधः केनापि न कर्तव्यः, क्षमस्व। धर्मनिष्ठं रामं विना, एतां पापिनीं कैकेयीं हन्यां यदि, सः मां दोषेण निन्देत। यदि रामः श्रुणुयात् कुब्जायाः वधं, सः त्वां मां वा न भाषेत।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः लक्ष्मणानुजः कोपं संहरन् कुब्जां मुमोच।