यथा मुनयः ययातिम् आयुषः अन्ते पतितम् अपश्यन्, तथा शत्रुघ्नः अपि, भरतम् दुःखसमाविष्टम् विलोक्य, तं दृष्ट्वा अतिव्यथितः अभवत्। स राजा स्मृत्वा शत्रुघ्नः मूर्छितः भूमौ पतितः, मोहाविष्टः, उन्मत्तवत् दुःखेन विललाप। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मान् च अनुस्मरन्, मन्थरया कैकेय्या च उत्पन्नेन तीव्रेण शोकबन्धनेन गृहीतः। वरदानप्रसूतः दुःखसागरः अगाधः तम् अवगाढः; स च बालः, सदा स्नेहेन पालितः, दुःखेन दग्धः, विलपन् इदं वचनम् उवाच— “पितः, भरतम् शोकसन्तप्तम् रुदन्तम् च परित्यज्य क्व गतः? त्वमेव नः अन्नपानवस्त्राभरणानि दत्तवान्। सर्वेषु अपि कार्येषु त्वया अस्माकं पालनं कृतम्—कः इदानीं तद् करिष्यति? तथापि, वियोगे अपि भूमिः न विदीर्यते। त्वत्तः वियुक्ताः वयम्, धर्मज्ञ, महात्मन् नृप, स्वर्गं गतः पितरि, रामे च वने वसति— “किं जीवितेन मम प्रयोजनम्? भ्रातृपितृविहीनः अहम्, रिक्तायाम् इक्ष्वाकुवंश्या नगरे, अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। न अहम् अयोध्याम् प्रवेशिष्यामि; तपोवनम् गमिष्यामि।” एवं तयोः विलपन्त्योः दुःखदर्शिनां च, ये तत्र अनुगच्छन्ति, ते अपि अधिकतरम् दुःखम् अनुभूतवन्तः। ततः शत्रुघ्नभरतौ दुःखार्तौ क्लान्तौ च, भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गौ इव द्वौ वृषौ, व्यथितौ शयानौ। तदा पितुः बुद्धिमान् योग्यः पुरोहितः वसिष्ठः, भरतम् उत्थाप्य उवाच— “महाभाग, एषः तव पितुः निधनात् त्रयोदशः दिवसः। केवलानि अस्थीनि शेषाणि; किमर्थम् अत्र विलम्बः? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वयुग्मानि अनिवार्येण जायन्ते। तत्र अनिवार्येषु कार्येषु एवं न कर्तव्यम्।” सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य, सान्त्वनं चकार। तदा प्राज्ञः सुमन्त्रः तयोः आगमनगमनसत्यं श्रावयामास। तौ नरव्याघ्रौ उत्थाय, तेजसा विराजमानौ अभवताम्। वर्षेण सिक्तौ, आतपेन च दग्धौ, इन्द्रध्वजाविव पृथक् दृष्ट्वा, अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा वाक्यम् ऊचतुः। शृणु अयोध्याकाण्डस्य सप्तत्यष्टमे सर्गे वाल्मीकि-रामायणस्य पठनम्। एवं भरतः शोकसन्तप्तः यात्रायै संयच्छन् आसीत्, तदा लक्ष्मणानुजो शत्रुघ्नः तम् इदं वचनम् उवाच— “यो सर्वभूतानां शरणं, सः स्वस्य दुःखं किम् न अनुभवेत्? स धर्मज्ञः रामः, स्त्रियैः वनवासाय प्रेषितः। बलवान् लक्ष्मणः, तेजस्वी, किमर्थम् न रामं विमोचयति, पितरं निगृह्य अपि? पितरं, यो स्त्रीवशं गतः, धर्ममार्गात् च्युतः, पूर्वमेव निग्रहीतव्यः, धर्माधर्मयोः अवबोधात्।” एवं भाषमाणे शत्रुघ्ने, सर्वाभरणभूषिता कुब्जा पूर्वद्वारे समुपस्थिताऽभवत्। सुकुमारचन्दनलेपना, राजवस्त्रधारिणी, विविधानाभरणैः शोभिता, मणिमेखलाभिः, नानारज्जुभिः बद्धवानर्येव दृष्टा। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, तां दुष्कृत्कारीं विज्ञाय, ताम् अनार्तिम् कुब्जां गृहित्वा शत्रुघ्नस्य समीपम् आनयत्। “यस्याः कारणेन रामः वनं गतः, तव च पिताऽत्यजगत् प्राणान्, एषा सा पापिष्ठा क्रूरा च स्त्री—यथेष्टं कुरु।” इति श्रुत्वा शत्रुघ्नः, दुःखेन पीडितः अपि, धैर्येण स्थितः, अन्तःपुरपरिचारकान् संबोध्य उवाच— “यया भ्रातृपितृदुःखम् उत्पादितम्, सा अधुना पापस्य फलम् अनुपश्यतु।” एवं उक्ता सा कुब्जा, स्वसखीभिः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, विलपन्ती गृहं प्रति नीताऽभवत्। तदा सर्वाः सख्यः, महतीं व्यथां प्राप्य, शत्रुघ्नस्य कोपं दृष्ट्वा, दिशः दिशः पलायिताः। ताः अन्योन्यं समागताः, “सः अस्मान् संप्राप्तः, सर्वान् नः विनाशयिष्यति,” इत्युक्त्वा, “कौसल्यायाः शरणम् गच्छामः, सा दयालुः, उदाराः, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती च; सा नः निःश्रेयसी शरणम् भविष्यति,” इति च। ततः शत्रुघ्नः, रोषेण रक्तलोचनः, रिपूनां शत्रुघ्नः, रुदन्तीं कुब्जां भूमौ आकृष्य चालयन्। सा मन्थरा इह तत्र चालयमाना, नानाविधानि विचित्राणि आभरणानि भूमौ चिक्षेप। तैः आभरणैः भूमौ क्षिप्तैः, तदा राजमहलम् शरदाकाशमिव शोभितम् आसीत्। ततः पुरुषर्षभः शत्रुघ्नः, कोपेन गृहीतः, कैकेयीं तीक्ष्णैः वचोभिः ताडयामास, कठोराणि वचनानि च उक्तवान्। तैः कठोरैः दुःखदायकैः वचोभिः ताडिता कैकेयी, शत्रुघ्नस्य कोपात् भयभीता, दुःखिता च, पुत्रस्य शरणम् अगच्छत्। शत्रुघ्नस्य रोषं दृष्ट्वा भरतः तम् उवाच— “नारीणां वधः कश्चन न कुर्यात्; क्षमस्व। अहम् अपि एतां पापिनीं कैकेयीं हन्यां, यदि धर्मात्मा रामः मातृवधं मयि न दोषं कुर्यात्। यदि रामः, धर्मज्ञः, एतां कुब्जां हता इति शृणुयात्, न त्वया न मया सः संवादं करिष्यति।