यदा भरतः उत्तोल्यते स्म, तदा स इन्द्रस्य रथध्वजः पतितः इव अभवत्। ततः सर्वे मन्त्रिणः, शुद्धचित्ताः, तं समीपम् आगच्छन्। यथा ऋषयः ययातिं जीवन्तः अन्ते पतितम् अपश्यन्, तथा शत्रुघ्नः अपि भरतम् दुःखविह्वलम् दृष्ट्वा। राजा स्मृत्वा, शत्रुघ्नः मूर्छितः भूमौ पतितः; शोकात् विवेकहीनः, उन्मत्तः इव, गम्भीरं विलापम् अकरोत्। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मान् च स्मरन्, मन्थरया तथा कैकेय्या उत्पन्नं तीव्रं शोकम् अभिपन्नः। वरदानात् उत्पन्नः दुःखसागरः, अगाधः, तं निमग्नम् अकारयत्; सौम्यः, सर्वदा लालनः बालः— "हे पितः! भरतम् शोकात् विलपन्तं त्यक्त्वा क्व गतः? त्वमेव नो भोजनं, पानं, वस्त्रं, भूषणानि च दत्तवान्। सर्वेषु कार्येषु त्वया पालनम् कृतम्; इदानीं कः तद् करिष्यति? तथापि, वियोगे पृथिवी न भिद्यते। धर्मज्ञ महात्मन्! त्वां विना, रामः वनवासे स्थितः, पितरं स्वर्गं गतं—किं जीवितेन? भ्रातृपितृविहीनः, रिक्तायोध्यायाम्, अग्निम् प्रविश्यामि।" "अयोध्यां न प्रवेश्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" तेषां विलापम् श्रुत्वा, दुःखम् दृष्ट्वा, ये अनुगच्छन्ति ते अपि गाढतरं शोकम् अपन्नाः। शत्रुघ्नः च भरतः च, क्लान्तौ, विषण्णौ, भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गौ वृषौ इव वित्रासितौ। तदा पितुः धर्मज्ञः पुरोहितः वसिष्ठः, भरतम् उत्थाप्य, उवाच— "हे महायशः! पितुः निधनात् त्रयोदशः दिनः इदम्। केवलं अस्थि शेषम् अस्ति; किमर्थम् विलम्बः? सर्वेषु जीवेषु, त्रयः द्वन्द्वाः अनिवार्याः। एषु अनिवार्येषु कार्येषु, एवं न भवेत्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य, सान्त्वनम् अकरोत्। सुमन्त्रः तत्त्वम् श्रावयन्, सर्वेषां आगमनं गमनं च, शत्रुघ्नभरतौ, सिंहौ इव, उत्थाय, तेजसा दीप्तौ। वर्षेण सिक्तौ, आदित्येन तप्तौ, पृथक् इन्द्रध्वजौ इव दृष्टौ। अश्रूणि प्रक्षालयन्, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा वदतः। अथ अयोध्याकाण्डस्य अष्टसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। भरतः शोकात् संतप्तः यात्रा-संस्काराय उद्युक्तः। तदा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः तम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "यः सर्वभूतानां शरणम्, तस्य स्वस्य दुःखम् किम् न स्यात्? स धर्मयुक्तः रामः, स्त्री द्वारा वनं नीतः। वीर्यसम्पन्नः लक्ष्मणः, पितरम् निगृह्य अपि, रामम् विमोचयितुम् किम् न अकरोत्? पितरः स्त्रीवशात् धर्मात् च्युतः, पूर्वमेव निग्रहीतव्यः।" एवं वदति शत्रुघ्ने, कुब्जा सर्वाभरणैः भूषिता पूर्वद्वारे प्रकटिता। चन्दनपङ्केन लिप्ता, राजवस्त्राणि धृत्वा, विविधैः भूषणैः शोभिता। रत्नमेखलाभिः, बहुशृङ्खलाभिः, वानरीव बद्धा। ताम् दृष्ट्वा, द्वारपालः, तां पापकारिणीं ज्ञात्वा, निर्दयां कुब्जां गृह्य शत्रुघ्नस्य समीपम् आनयत्। "यस्याः कारणेन रामः वनं नीतः, पितरः च प्राणान् त्यक्तः, एषा पापिष्ठा स्त्री—यथेष्टं कुरु।" एतत् श्रुत्वा, शत्रुघ्नः दुःखात् विक्लवः, धैर्ये स्थितः, अन्तःपुरवासीः संबोधयन् अब्रवीत्— "यया भ्रातृपितृयोः महद् दुःखम् उपपादितम्, तस्याः क्रूरकर्मणः फलं ददातु।" एवं उक्त्वा, कुब्जा स्वजनैः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृह्य, रुदन्ती गृहं प्रति नीताः। तदा तस्याः सखीः, शत्रुघ्नं कोपितम् दृष्ट्वा, भयात् दिशो दिशः पलायन्ति। सर्वाः सखीः एकत्र समागत्य, "सर्वेषां विनाशः भविष्यति," इति विचारयन्, "कौसल्यां शरणं गच्छामः; सा करुणा, दात्री, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती—सुरक्षिता भविष्यामः।" तदा शत्रुघ्नः, कोपात् रक्तलोचनः, शत्रुनिग्रही, कुब्जाम् रुदन्तीं भूमौ तान्यन्। कुब्जा इदं तत्र तत्र नीयमाना, तस्याः विविधानि अलङ्काराणि भूमौ पतितानि। तैः भूषणैः भूमौ पतितैः, राजप्रासादः तस्मिन् काले शरदाकाशः इव शोभितः। ततः पुरुषश्रेष्ठः शत्रुघ्नः, कोपसम्पन्नः, कैकेयीं द्रुतम् निन्दन्, कटु वचनानि अब्रवीत्। कैकेयी, तैः कटुभिः दुःखदायकैः वाक्यैः ताडिता, शत्रुघ्नस्य क्रोधात् त्रस्ता, पुत्रम् शरणम् अभ्यगच्छत्। शत्रुघ्नम् कोपितम् दृष्ट्वा, भरतः तम् उवाच— "स्त्रियः न हन्तव्याः; क्षमस्व। अहम् एतां पापकारिणीं कैकेयीं हन्यामि, यदि धर्मात्मा रामः मातृवधं न निन्देत्।