भरतः, महाबाहुः, शोकसम्भ्रान्तः, कण्ठेन रुद्धस्वरेण, शुद्ध्यर्थं समीपमागच्छन् विलपितुम् आरब्धवान्। सः, चितायाः पादे, अतिदुःखितः, पितरं प्रति इदं वचनम् उवाच—“यदा माम् अरण्यगताय राघवाय न्यवेदयः, तदा त्वं मां परित्यज्य यथा पुत्रः रक्षके वनं गते त्यज्यते, तथा मां परित्यक्तवान्।” “प्रिय, कौसल्यां मातरं परित्यज्य क्व गतः, राजन्? इमां रक्तवर्णां भस्मराशिं च दग्धास्थिपञ्जरं दृष्ट्वा—” एवं पितुः शरीरनाशं निरीक्ष्य, सः विलपन् मूर्च्छितः पतितः; तम् अवस्थां दृष्ट्वा, दुःखार्तः अश्रुपूर्णलोचनः, भूमौ पतितः। यदा तम् उत्थापयन्ति, सः इन्द्रध्वज इव पतितः अभवत्; तदा सर्वे मन्त्रिणः, शुद्धिसंयुक्ताः, तं समीपमुपेत्य स्थिताः। यथा मुनयः अन्ते जीवन्तं ययातिम् पतितं दृष्टवन्तः, तथा शत्रुघ्नः अपि, भरतं शोकाभिभूतं दृष्ट्वा, दुःखेन व्याकुलः अभवत्। राजानं स्मरन्, शत्रुघ्नः चेतनां नाशयन् भूमौ पतितः; सः दुःखेन मोहितः, प्रमत्तवत्, गाढदुःखेन विलपन् स्थितः। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मांश्च चिन्तयन्, मन्थरया कैकेय्याश्च कृतेन तीव्रशोकेन पीडितः अभवत्। वरदानप्रसूतस्य दुःखस्य अगाधसागरः तम् अप्लावयत्; स च सदा लालयितः, सुकुमारः कुमारः— “पितः, विलपन्तं भरतं परित्यज्य क्व गतः? त्वमेव नः अन्नपानवस्त्राभरणानि दत्तवान् नु? त्वया सर्वेऽर्थाः प्रदत्ताः; कः तान् अद्य दास्यति? अपि च, वियोगेऽपि पृथिवी न भिद्यते। त्वत्तः वियुक्ताः, राजन्, धर्मज्ञ महात्मन्, पितरि दिवं गते रामे च वनवासे स्थिते— किं जीवितेन? अहं अग्निम् प्रविश्यामि, भ्रात्रा पित्रा च विना, रिक्तायाम् इक्ष्वाकुनगरीम्। नाहम् अयोध्यां प्रवेक्ष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि। तेषां विलापम् उपश्रुत्य दुःखदर्शनात्— ये च तान् अन्वगच्छन्, ते अपि अतिदुःखिताः अभवन्; ततः शत्रुघ्नभरतौ, क्लान्तौ विषण्णौ— भूमौ पतितौ, शृङ्गभङ्गौ वृषाविव विवृत्तौ; तदा पितुः सुमन्त्रोचितः पण्डितः पुरोहितः— वसिष्ठः भरतम् उत्थाप्य उवाच—“महाभाग, एष त्रयोदशः दिवसः पितुः निधनात्। अस्थिशेषे स्थातुं किमर्थं विलम्बसे? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वयुग्मानि अनिवार्याणि। एषु अनिवर्त्येषु कार्येषु एवं न स्यात्।” सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य सान्त्वयत्। सुमन्त्रः बुद्धिमान् तयोः सर्वभूतानां आगमविनाशयोः यथार्थं श्रावयामास; तौ द्वौ नरसिंहौ उत्थाय तेजसा विराजेताम्। वृष्ट्या क्षिप्तौ, आतपेन दग्धौ, इन्द्रध्वजाविव पृथग्भूतौ, अश्रूणि प्रक्षालयन्तौ, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा भाषेताम्। शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे अष्टसप्ततितमं सर्गम्। यदा भरतः शोकाभिपीडितः प्रयाणाय उद्यतः, तदा लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः तम् इदं वचनम् उवाच। “सर्वभूतानां शरणं यः अस्ति, सः स्वस्य दुःखं किम् न अनुभवेत्? सः रामः, गुणसम्पन्नः, स्त्रियाः कारणेन वनं प्रस्थापितः। लक्ष्मणः, बलवान् वीर्यसम्पन्नश्च, किं न रामं विमोचयति, पितरं निगृह्य अपि? पिता, यो स्त्रीवशं गतः धर्मपथाच्च्युतः, तं पूर्वमेव निग्रहीतव्यम्, धर्माधर्मौ दृष्ट्वा। एवं वदति शत्रुघ्ने, लक्ष्मणानुजे, कुब्जा सर्वाभरणभूषिता पूर्वद्वारे दृष्टा। सुगन्धिना चन्दनेन लिप्ता, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधान्याभरणानि धारयन्ती, सा दीप्तिमती बभौ। रत्नमेखलाभिः नानारज्जुभिः बद्धा, वानरीव बहुषु रज्जुषु बद्धा वर्तते। तां दृष्ट्वा, द्वारपालः तस्याः दुष्कृतिन्याः कर्त्रीं विज्ञाय, ताम् अनार्तिकां कुब्जां गृहित्वा शत्रुघ्नस्य समीपं निनयत्। “यस्मात् कारणात् रामः वनं प्रस्थापितः, तव च पिता प्राणान् त्यक्तवान्, सा एषा दुष्टा क्रूरा च स्त्री—यथोचितं कुरु।” एवं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः दुःखेन संतप्तः, धृतिमान्, अन्तःपुरस्य सर्वान् परिचारकान् इदं वचनम् उवाच— “यया मम भ्रातॄणां पितुः च महद् दुःखं कृतम्, तस्याः क्रूरकर्मणः फलं अद्य लभ्यताम्।” एवं उक्त्वा, कुब्जा स्वसखीभिः परिवृता, वेगेन गृह्य, रुदती तस्य गृहं नीताभवत्। तदा, सर्वाः सखीः, शत्रुघ्नस्य रोषं दृष्ट्वा, भयभीता, दिशः सर्वाः पलायिताः। सर्वाः सखीः एकत्र समागत्य, “अस्मिन्समये सः आगतः, सर्वान् अस्मान् विनाशयिष्यति,” इति समाचिन्त्य। “कौसल्यां शरणं गच्छामः, सा दयालु, उदार, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती च अस्ति; सा नः निश्चितं त्राता भविष्यति।” ततः शत्रुघ्नः, क्रोधात् रक्तलोचनः, रिपूनां कम्पनः, कुब्जां रुदतीं भूमौ आकृष्य चलयन् अभवत्। यदा मन्थरा इतस्ततः आकृष्यते, तदा तस्याः नानाविधानि विचित्राणि आभरणानि भूमौ विक्षिप्तानि।