भरतः तु पितुः अन्त्येष्ट्यर्थं ब्राह्मणेभ्यः विपुलं रत्नधनं भोजनं च, महतीं वस्त्राणि विविधानि च बहुलानि रत्नानि दत्त्वा, शुक्लचेलानि बहूनि, शतशः गोः, दासदासीः, यानानि, उत्तमगृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान्। तानि सर्वाणि पितुः अन्त्येष्ट्यर्थं ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, तत्र तृतीयदिवसस्य प्रभाते, वीर्यवान् भरतः शोकातिप्लुतः, कण्ठः आविलः, शुद्ध्यर्थं समीपं गतः विलपितुम् आरभत। दाहवृक्षस्य अधः, विषण्णः भरतः पितरं प्रति इदं वचनं उवाच— "यदा त्वं मां राघवाय समर्प्य वनं गतः, तदा त्वं मां परित्यक्तवान्, यथा पुत्रः रक्षके वनं गते त्यज्यते। हे प्रिय, मातरं कौसल्याम् परित्यज्य क्व गतः, हे राजन्? एतत् रक्तवर्णं भस्म, दग्धास्थिसंवृतं च चक्रं दृष्ट्वा..." पितुः शरीरनाशं दृष्ट्वा, भरतः विलप्य मूर्च्छितः, दुःखातुरः भूमौ पतितः। तं उत्थापयन्तं, इन्द्ररथध्वजः पतितः इव आसीत्; तदा सर्वे मन्त्रिणः शुद्धिसंयुक्ताः तं समीपं आगच्छन्। यथा ऋषयः आयुषः अन्ते ययातिं पतितं दृष्टवन्तः, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकात्यन्तेन पतितं दृष्ट्वा। राजा स्मृत्वा, शत्रुघ्नः मूर्च्छितः भूमौ पतितः; शोकातुरः, चित्तविह्वलः, उन्मत्तः इव, गाढशोकम् अन्वविन्दत्। पुनः पुनः पितुः गुणान् स्मृत्वा, मन्थरायाः एवं कैकेय्याः गृहीतः तीव्रशोकः तं व्याप्य अगृह्णात्। वरदानजनितः दुःखसागरः, अगम्यः, तं निमज्जयामास; स च बालः, सुखलालितः,— "हे पितः, भरतं शोकातुरं विलपन्तं परित्यज्य क्व गतः? त्वमेव नः भोजनं, पेयं, वस्त्राणि, भूषणानि च दत्तवान्। सर्वेषु कार्येषु नः त्वमेव पूरयितुम् अर्हसि; इदानीं कः तद् करिष्यति? वियोगे भूमिः न विक्षिप्यते। त्वया वियुक्तः, धर्मज्ञः, महात्मा, पितुः स्वर्गगमनात् तथा रामस्य वनवासात्— मम जीवने कः अर्थः? भ्रातृपितृविहीनः, रिक्तायाम् इक्ष्वाकुवंशविहितायाम् नगरीं, अग्नौ प्रवेशयिष्यामि। अहं न आयोध्यां प्रवेशिष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि। तयोः विलापं श्रुत्वा, दुःखं च दृष्ट्वा, सर्वे अनुयायिनः अतिशयेन शोकातुराः अभवन्। ततः शत्रुघ्नभरतौ, श्रान्तौ, विषण्णौ, भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गयोर् वृषयोः इव विवर्तन्तौ। तदा पितुः धर्मज्ञः पुरोहितः वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच— "हे महाभाग, पितुः निधनात् त्रयोदशः दिवसः अतीतः। केवलं अस्थि शेषं अस्ति, किं विलम्बः? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वानि अनिवार्याणि भवन्ति। तेषु अनिवार्येषु न एवम् आचरितव्यम्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य सान्त्वनं अकरोत्। तदा सुमन्त्रः तयोः सत्यं आगमनगमनं च प्राणिनां श्रावयामास। तौ सिंहशार्दूलसमौ, उत्थाय, तेजसा दीप्तिमन्तौ अभूताम्। वृष्ट्या सिक्तौ, आदित्येन दग्धौ, इन्द्रध्वजद्वयं पृथग् इव आस्ताम्; अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखार्तस्वरेण वाचं उदाहरताम्। अथ शृणु—अयोध्याकाण्डस्य अष्टसप्तत्यधिकसप्तत्युत्तमं सर्गं वाल्मीकि रामायणे। भरतः शोकातुरः यात्रा-संस्कारं कुर्वन् आसीत्; तदा लक्ष्मणस्य अनुजः शत्रुघ्नः तं प्रति इदं वचनं उवाच— "यस्मात् सर्वभूतानां आश्रयः, तस्य स्वस्य दुःखं किम् न स्यात्? स रामः, गुणसम्पन्नः, स्त्रिया वनं प्रेषितः। लक्ष्मणः, वीर्यसम्पन्नः, रामं न विमोचयति, पितरं निगृह्य अपि। पिता, स्त्रिया वशीकृतः, धर्ममार्गात् च्युतः, तं पूर्वमेव निग्रहितव्यः, धर्माधर्मं दृष्ट्वा।" एवं शत्रुघ्नः भाषमाणः, कुब्जा, सर्वाभरणभूषिता, पूर्वद्वारे प्रादुरभवत्। सुगन्धितचन्दनलेपनं, राजवस्त्रं, नानाभूषणैः अलंकृतं च, सा प्रकाशमाना आसीत्। रत्नमेखलाभिः, अनेकसूत्रैः बद्धा, वानरः बहुसूत्रैः बद्धः इव आसीत्। तां दृष्ट्वा, द्वारपालः, तां दुष्कृतिनीं कुब्जां जानीत्वा, निर्दयां, शत्रुघ्नस्य समीपं आनयत्। "यस्याः कारणात् रामः वनं गतः, पिताऽपि प्राणान् त्यक्तवान्, एषा सा पापिनी, क्रूरा स्त्री; यथेष्टं तया कुरु।" इति वचनं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः शोकातुरः, दृढनिश्चयः, अन्तःपुरवासीः सर्वान् संबोधितवान्— "यया भ्रातृपितृयोः महद् दुःखं उत्पादितम्, तया क्रूरकर्मणः फलं भजतु।" इति उक्त्वा, कुब्जा, स्वसखीभिः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, रुदन्ती गृहं नीताऽभवत्। तदा तस्याः सख्यः, शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा, भयात् सर्वदिशं पलायिताः। ताः सर्वाः सख्यः, एकत्र समागत्य, "सर्वासां नाशं करिष्यति," इत्येव मन्त्रयामासुः। एवं रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एते घटनाः सम्प्राप्ताः।