दशरथस्य निधनानन्तरं दश दिनानि यथाविधि शौचं समाप्तम्। द्वादशे दिवसे राजा पुत्रः, भरतः, पितुः अन्त्यकर्म विधाय, ब्राह्मणेभ्यः बहु रत्नानि, वित्तं, अन्नं, उत्तमवस्त्राणि, विविधानि मौल्यरत्नानि च दत्तवान्। श्वेतचेलानां बहूनि, गोशतानि, दासदासी, यानानि, महान्ति गृहानि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि। एतानि दानानि पितुः अन्त्यकर्मार्थं समर्प्य, त्रीदशे दिवसे प्रातःकाले, भरतः, बली बाहुवान्, शोकग्रस्तः, कण्ठे गद्गदः, शौचाय समीपमागतः विलपितुम् आरभत्। चिता-तले, गम्भीरशोकसमन्वितः, स पितरं प्रति इदं भाषत्— "यदा त्वया राघवाय मम संरक्षणं समर्पितम्, स तु वनं गतः, तदा त्वया मम परित्यागः कृतः। पुत्रः रक्षका विहीनः वनं गच्छति इव, त्वया मम त्यागः कृतः। हे प्रिय, कौसल्यां मातरं परित्यज्य क्व गतः त्वं, हे राजन्? इमं रक्ताभं भस्म तथा जलेन परिवृत्तं अस्थिप्रकारं दृष्ट्वा—" पितुः शरीरस्य नाशं दृष्ट्वा, भरतः विलपन् मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तं उत्थापयन्तं, इन्द्ररथध्वजः पतितः इव, सर्वे मन्त्रिणः शुचिपरायणाः समीपमागताः। यथा मुनयः ययातिं जीवनान्ते पतितं दृष्टवन्तः, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकग्रस्तं दृष्ट्वा। राजा स्मरन् शत्रुघ्नः मूर्च्छितः भूमौ पतितः, दुःखसन्तप्तः, तिरस्कृतचित्तः, गम्भीरशोकं विलपन्। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मान् स्मृत्वा, मन्तरायाः दुष्कृत्येन कैकेय्याः स्पर्शेन तीव्रशोकग्रस्तः। वरदानात् उत्पन्नः दुःखसागरः, दुर्गमः, तं निमज्जयति; तदा स बालः, सदा लालयितः— "पितः, भरतं शोकग्रस्तं विलपन्तं परित्यज्य क्व गतः त्वं? त्वमेव नः भोजनं, पानं, वस्त्रं, भूषणं च ददाति। सर्वेषु वस्तुषु त्वया नः पालनं कृतम्; कः तद् करिष्यति? वियोगे भूमिः न विक्रियते।" "त्वया विना, हे धर्मज्ञ महात्मन्, पितरं स्वर्गं गतं, रामः वनवासिनम्—" "मम जीवने किमर्थम्? भ्राता पितरं विना, रिक्तायां इक्ष्वाकुवंशपालितायां नगरीं, अग्नौ प्रविश्य दानं करिष्यामि।" "अयोध्यां न प्रविश्य, तपोवनं गमिष्यामि। तयोः विलापं श्रुत्वा, दुःखं दृष्ट्वा—" अनुगच्छन्तः सर्वे जनाः अधिकं शोकग्रस्ताः अभवन्। शत्रुघ्न-भरतौ, क्लान्तौ, विषण्णौ, भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गयुतौ द्वौ वृषौ इव। तदा पितुः बुद्धिमान् पुरोहितः वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच— "हे महाभाग, त्रीदशे दिवसे पितुः निधनं।" "अस्थिमात्रे शेषे, किमर्थं विलम्बः? सर्वेषु जीवेषु द्वंद्वानि अनिवार्याणि।" "एषु अनिवार्येषु कार्येषु एवं न भवेत्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य सान्त्वनं अकरोत्। सुमन्त्रः तयोः सत्यं जीवगमनागमनं श्रोतुम् अकारयत्। तौ द्वौ सिंहोपमौ उत्थाय तेजसा दीप्तौ। वृष्ट्या सिक्तौ, सूर्यतप्तौ, द्वौ इन्द्रध्वजौ इव पृथक् दीप्तौ। अश्रूणि प्रक्षालयन्तौ, रक्तलोचनौ, गद्गदया वाचा दुःखान्वितौ भाषेताम्। अथ श्रूयताम् श्रीमद्वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य अष्टसप्ततितमः सर्गः। भरतः शोकातुरः यात्रायाः प्रस्तावं कुर्वन्, शत्रुघ्नः लक्ष्मणस्य अनुजः तं इदं उवाच— "यस्मात् सर्वभूतानां शरणं, स किम् दुःखं न अनुभवति? स धर्मसम्पन्नः रामः, स्त्रिया वनं प्रेषितः।" "लक्ष्मणः, बलसम्पन्नः, वीर्यवान्, किमर्थं रामं न मुक्तवान्, यद्यपि पितरं निगृह्य?" "पिता, स्त्रिया वशं गतः, धर्ममार्गात् च्युतः, पूर्वं एव निगृह्य कर्तव्यः, धर्माधर्मं दृष्ट्वा।" एवं शत्रुघ्नः भाषमाणः, कुब्जा, सर्वाभरणैः विभूषिता, पूर्वद्वारे प्रकटिता। सुगन्धिसन्दूरलेपिता, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधानि भूषणानि धृत्वा, दीप्तिमती अभवत्। रत्नमेखलाभिः, बहुशृङ्खलाभिः, वानरः बहुशृङ्खलाभिः बद्धः इव सा दृष्टा। तां दृष्ट्वा, द्वारपालः, तां पापकारिणीं विज्ञाय, निर्दयां कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नाय दर्शयामास। "यस्याः कारणेन रामः वनं प्रेषितः, पिता च प्राणान् त्यक्तवान्, सा दुष्टा, क्रूरा स्त्री—यथेष्टं तया कर्तव्यम्।" एवं श्रुत्वा, शत्रुघ्नः, दुःखग्रस्तः, दृढनिश्चयः, सर्वान् अन्तःपुरवासिनः संबोधितवान्। "यया भ्रातृपितृभ्यः अतिव्याप्तं दुःखं कृतम्, तया क्रूरकर्मणः कर्मफलम् अधुना भोक्तव्यम्।" एवं उक्त्वा, कुब्जा, स्वसखीभिः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, विलपन्ती गृहं प्रति आकृष्टा। तदा सर्वाः सख्यः, शत्रुघ्नं क्रुद्धं दृष्ट्वा, भयात् दिशः दिशः पलायिताः।