दशरथस्य निधनानन्तरं दशरात्रं यावत् शौचकर्म समाप्य द्वादशे दिवसे भरतः पितुः श्राद्धकर्माणि विधिवद् अकारयत्। स ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, वित्तं, भोजनं, चिरपरिचितानि वस्त्राणि, नानाविधमणीन् च दत्तवान्। श्वेतचादरान्, शतानि गावः, दासदासीः, वाहनानि, विशालानि गृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। एतानि दानानि पितुः श्राद्धार्थं दत्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते भरतः महाबाहुः, शोकेन संतप्तः, कण्ठं संनिरुद्ध्य, शौचार्थं समीपमगात्। चिताग्रे दुःखेन सन्तप्तः स पितरं प्रति इदं वचनमुवाच— "यदा मां राघवे वनं गते न्ययच्छः, तदा मां त्यक्त्वा गच्छन् यथा पुत्रो रक्षके वनं गते त्यज्यते, तथा त्वया त्यक्तोऽस्मि। हे प्रिय, कौसल्यां मातरं च त्यक्त्वा क्व गतः भवान्, राजन्? एषा रक्तवर्णा भस्म, परितो दग्धास्थिचक्रं च दृष्ट्वा—" एवं पितुः शरीरस्य नाशं दृष्ट्वा स विलपन् मूर्च्छितः पपात; तम् एवं पतितं विलपन्तं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः शुद्धाचाराः तं समाश्रित्य अगच्छन्। इन्द्रस्य पतितध्वजं यथा तं उत्थापयन्तः, तदा शत्रुघ्नोऽपि भरतं शोकेन व्याप्तं दृष्ट्वा, ययातिमिव मुनयः मृत्युकाले पतितं दृष्टवन्तः। राजानं स्मरन् शत्रुघ्नः मूर्च्छितः भूमौ पपात; स दुःखेन विवर्णः, मोहाविष्टः, उन्मत्तवत् विलपन् तिष्ठति। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मं च स्मरन्, मन्थरायाः कैकेय्याश्च प्रपत्त्या तीव्रेण शोकेन गृहीतः। वरदानप्रसूतः दुःखसागरः, अगाधः, तं निमज्जयति; स च सदा लालितः, सौम्यः कुमारः— "पितः, शोकार्तं विलपन्तं भरतं च त्यक्त्वा क्व गतः भवान्? भवान् एव नः भक्ष्यपेयवस्त्राभरणानि दत्तवान् न किल? सर्वेषु कार्येषु त्वया समर्थ्यं कृतम्; इदानीं कः करिष्यति? विभाव्य, वियोगेऽपि, भूमिः न विदारितुमिच्छति।" "त्वया वियुक्ताः स्म, धर्मज्ञ महात्मन्, पितरि स्वर्गं गते, रामे च वने वसति—किं जीवितेन? भ्रातृपितृविहीनः अहं, रिक्तायाम् इक्ष्वाकुवंशाधिष्ठितायां पुरी, अग्नौ प्रवेक्ष्यामि।" "अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" एतद् विलापं श्रुत्वा, तेषां दुःखं दृष्ट्वा, ये तत्र उपस्थिताः ते अपि गाढतरं शोकेन व्याप्ताः। ततो शत्रुघ्नभरतौ दुःखशोकक्लिष्टौ भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गाविव द्वौ वृषभौ विवर्तन्तौ। तदा पितुः पुरोहितः बुद्धिमान् वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच— "महाभाग, त्रयोदशः दिवसः पितुः निधनात् अतीतः। शेषाणि केवलानि अस्थीनि; किमर्थं विलम्बः क्रियते? सर्वेषां भूतानां द्वन्द्वानि अनिवार्याणि।" "एषु अनिवार्येषु कार्येषु एवं न कर्तव्यम्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य सान्त्वयत्। स बुद्धिमान् सुमन्त्रः आगमनगमनयोः सत्यं तयोः श्रावितवान्। तौ नरसिंहौ उत्थाय तेजसा शोभमानौ बभूवतुः। वृष्ट्या स्निग्धौ, सूर्येण दग्धौ, पृथक् इन्द्रध्वजौ इव प्रतीयेताम्। अश्रूणि प्रक्षालयन्तौ, रक्तलोचनौ, शोकेन गलितस्वरेण वाक्यमूचतुः। एवं सप्तसप्ततितमं सर्गं शृणु। अथ भरतः शोकेन संतप्तः प्रस्थानाय यतमानः, लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः तम् इदं वचनमुवाच— "यो भूतानां शरणं, स एव आत्मनः किं दुःखं न अनुभवेत्? स धर्मवान् रामः स्त्रियैः वनं प्रेषितः।" "लक्ष्मणः बलवान् वीर्यवान् च—किं न रामं विमोचयति, अपि तु पितरं निगृह्णीयात्? पितरं स्त्रीवशं गतं, धर्ममार्गात् अपसृत्य स्थितम्, पूर्वमेव निग्रहीतव्यम्, धर्माधर्मयोः अवबोधात्।" एवं शत्रुघ्नः भाषमाणः, सर्वाभरणभूषिता कुब्जा पूर्वद्वारे दृष्टा। सुकुमारचन्दनलेपना, राजवस्त्रधारिणी, नानारत्नभूषिता, स स्फुरन्ती बभूव। रत्नमेखलाभिः, बहुसूत्रैः बद्धा, बहुबंधैः वानरीव प्रतीयते। तां दृष्ट्वा द्वारपालः, ताम् एव कृतघ्नीं विज्ञाय, निर्दयां कुब्जां गृहीत्वा शत्रुघ्नस्य पुरतः स्थापयामास। "यस्याः कारणेन रामः वनं प्रेषितः, तव च पिता प्राणान् त्यक्तवान्, एषा सा पापिनी क्रूरा च; यथारुचि कुरु।" एतच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नः दुःखेन संतप्तः, परन्तु धृतिमान्, अन्तःपुरस्य सर्वान् परिचारकान् उवाच— "यया भ्रातृपितृणां महद् दुःखं कृतम्, सा अधुना पापस्य कर्मणः फलम् अनुभवतु।" एवं उक्ता सा कुब्जा, स्वसखीभिः परिवृता, शीघ्रं बलात् गृहीता, रुदती तत्र गृहं नीताऽभवत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितम्यष्टसप्ततितमयोः सर्गयोः कथा।