ततः तस्य राज्ञः भार्याः वृद्धैः सह पालकिभिः यथार्हं पालकीभिर्यानैश्च नगरात् निर्गताः। ततः पुरोहिताः राजानं चितायां स्थाप्य तस्य यथाविधि क्रियाः कृतवन्तः। तदा कौसल्यया अग्रे नीताः स्त्रियः शोकेन दग्धाः। तासां स्त्रीणां क्रन्दनध्वनिः सहस्रशः क्रौञ्चीनां निनादवत् दुःखपूर्णः समुत्पन्नः। अनन्तरं ताः कुलवध्वः विलपन्त्यः पुनः पुनः शोकसंतप्ताः रथाद् यानाच्च अवतीर्य सरयूनदीतीरे समुपविविशुः। भरतेन सह राज्ञः भार्याः मन्त्रिणश्च पुरोहिताश्च जलकृत्यं समाचरन्। ततो नेत्रजलपूरिताः नगरं प्रविश्य दशाहं भूमौ शोकसंतप्ताः न्यवसन्। दशरात्रात् परं शौचं समाप्ते द्वादश्यां दिने राजपुत्रः पितुः श्राद्धकर्म अकरोत्। ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि, वित्तं, बहु खाद्यं, बहूनि वस्त्राणि, विविधानि मौक्तिकानि च दत्तवान्। ताभ्यः शुभ्रचीराणि, शतानि गावः, दासदासी, रथगृहाणि च अपि वितरति स्म। एवं पितुः श्राद्धकर्मणि दानानि कृत्वा त्रयोदश्यां प्रभाते भरतः शोकेन संतप्तः कण्ठगद्गदः शौचाय समुपजातः। चितायाः पादे स्थित्वा दुःखितः पितरं प्रति व्याहरत्— "त्वया मां राघवे, यः वनं गतः, न्यस्तं कृत्वा त्यक्तोऽस्मि यथा पुत्रः रक्षके वनं गते। आर्य, कौसल्यां मातरं त्यक्त्वा क्व गतः? एष रजोरक्तः भस्मवृत्तः अस्थिपञ्चकम् पश्यामि।" पितुः शरीरस्य विनाशं दृष्ट्वा सः करुणया विक्लवः पतितः। तम् उपोद्धृत्य इन्द्रध्वज इव पतितः, सर्वे मन्त्रिणः शुचिसंयुक्ताः तं समुपेत्य तस्थुः। यथा मुनयः ययातिं पतितं दृष्टवन्तः, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकेन अभिभूतं दृष्ट्वा। सः राजपुत्रः पितरं स्मृत्वा मूर्च्छितः भूमौ पतितः, मोहवशात् दुःखार्तः विलपन्। पितुः गुणान् पुनः पुनः अनुस्मृत्य, सः मन्थराकृतदुःखेन कैकेयीग्रहपीडितः घोरशोकेन पीडितः। वरदानेन उत्पन्नः दुःखसागरः तं निमज्जयति स्म; सः सदा लालनः कुमारः। "पितः, शोकार्तं भरतं परित्यज्य क्व गतः? त्वमेव अस्मभ्यं भोजनं, पानं, वस्त्राणि, भूषणानि च ददाथाः। सर्वेषु कार्येषु त्वया यत् कृतं, कः करिष्यति? वियोगेऽपि भूमिः न विदीर्यते।" "त्वद्वियुक्ताः धर्मज्ञ महात्मन्, पितरि दिवं गते रामे च वने वसति—मम जीवितेन किं प्रयोजनम्? भ्रातृपितृविहीनः रिक्तायां नगरीं प्रविश्य न, तपोवनं गमिष्यामि।" एतद् विलापं श्रुत्वा, तेषां दुःखं दृष्ट्वा, ये अनुगच्छन्ति स्म, तेऽपि अधिकं शोकेन अभिभूताः। तदा शत्रुघ्नभरतौ दुःखार्तौ क्षीणौ भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गाविव द्वौ वृषभौ। ततः पितुः पुरोहितः वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच—"भगवन्, त्रयोदशः दिनं गतः। केवलानि अस्थीनि शेषाणि, किं विलम्बसे? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वानि अनिवार्याणि। तत्र न तथा कर्तव्यम्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य सान्त्वयत्। सः बुद्धिमान् सुमन्त्रः आगमनगमनयोः तत्त्वं तयोः श्रावयामास। तौ नरसिंहौ उत्थाय तेजसा विराजमानौ, वर्षेण सिक्तौ आतपे दग्धाविव पृथगिन्द्रध्वजौ। अश्रूणि अपोह्य रक्तलोचनौ दुःखगद्गदया वाचा ऊचतुः। एवं सप्तसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। ततः भरतः शोकेन संतप्तः यत्र यत्र गन्तुम् उद्यतः, शत्रुघ्नः लक्ष्मणानुजः तम् प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"यः सर्वभूतानां शरणं, तेन स्वस्य दुःखं किम् अनुभवितव्यम्? स धर्मसम्पन्नः रामः स्त्रिया वनं प्रेषितः। लक्ष्मणः वीर्यवान्, सः किमर्थं रामं न विमोचयति, पितरं निगृह्य अपि?" "पिता स्त्रियावशं गतः धर्मात् च्युतः, पूर्वमेव निग्रहीतव्यः, धर्माधर्मयोः विवेचनात्।" एवमुक्ते शत्रुघ्नेन, कुब्जा सर्वाभरणभूषिता पूर्वद्वारे दृष्टा। सुकुमारचन्दनलेपिता, राजवस्त्रधारिणी, नानाविधाभरणभूषिता सा विराजते स्म। रत्नमेखलाभिः नानारज्जुभिः बद्धा वानरीव बभौ। एवं ते सर्वे दुःखशोकैः संतप्ताः, विधिवत् पितुः श्राद्धकर्माणि सम्पाद्य, भरतशत्रुघ्नौ च धर्मनिष्ठौ, राज्ञः वियोगशोकं सहन्तौ, धर्ममार्गे स्थितौ, पितुः स्मरणेन सन्तप्तौ, मनःशान्तिं प्राप्नुवन्तौ, पितुः पुरोहितसुमन्त्रयोः उपदेशेन धैर्यं समालम्ब्य, पितुः कार्याणि सम्यक् अनुष्ठाय, रामं प्रति कृतनिश्चयौ अभवन्।