अन्ये तु गन्धसारं चागुरुं रालं च देवदारुं पद्मकं दिव्यद्रुमांश्च समाहृत्य, राज्ञः दशरथस्य चितां सम्यक् समारोपयन्। तत्र सुगन्धीनां द्रव्याणां दुर्लभानां च साधारणानां च होमं कृत्वा, ऋत्विजः तं राजानं चितायां मध्ये स्थापयामासुः। ततो विधिवत् हविरुपहृत्य, विप्राः स्वस्तिवाचनानि समाचरन्ति स्म, सामवेदविदः च शास्त्रविहितानि सामगान्यपठन्। तस्य पत्न्यः वृद्धैः सह पालकिन्यः सुविमानैश्च नगरात् निर्जग्मुः, यथार्हं समुपविश्य। तत्र पुरोहिताः राजानं चितायामुपवेश्य यथाविधि संस्कारं चक्रुः, कौसल्यां पुरस्कृत्य स्त्रियः शोकेन दग्धाः। तासां स्त्रीणां शब्दः क्रौञ्चीनामिव सहस्रशः शोकसंरक्तः समुत्पप्ते। ताः दुःखार्ताः पुनः पुनः विलपन्त्यः, अश्रुपूर्णलोचनाः, वाहनेभ्यः समुत्सृज्य सरयूतीरं जग्मुः। भरतेन सह राजपत्नीः मन्त्रिणः पुरोहिताश्च जलकर्माणि सम्यक् कृत्वा, शोकसन्तप्ताः अश्रुपूर्णनयनाः, दशरात्रं भूमौ दुःखेन ववसुः। दशरात्रस्य समाप्तौ शौचं कृत्वा द्वादशे दिने राजपुत्रः पितुः संस्कारं सम्यक् अकरोत्। स ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, वित्तं, भोज्यानि, बहुमूल्यानि वस्त्राणि, नानाविधानि मणिरत्नानि च दत्तवान्। श्वेतचर्माणि, शतशः गावः, दासदासीः, यानानि, महागृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, तैः पितुः श्राद्धं कृतम्। ततः प्रातर्याते त्रयोदशे दिने, भरतः महाबाहुः शोकेन पीडितः, कण्ठगद्गदेन स्वरेण शौचाय समुपसृप्तः। चितायाः पादे स्थित्वा, दुःखार्तः पितरं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—"यदा माम् रामाय न्यवेदयः, तदा मां त्यक्तवानसि; यथा रक्षिता वनं गतः पुत्रं विहाय, तथा मां त्यक्त्वा गतवानसि। कौसल्यां च त्यक्त्वा क्व गतः त्वं राजन्? इमं रक्तवर्णं भस्म च दग्धास्थिपंक्तिं च दृष्ट्वा—" इति विलपन् स पितुः शरीरविनाशं दृष्ट्वा मूर्च्छितः भूमौ पतितः। स्मृत्वा भार्याव्यसनं च, शत्रुघ्नः अपि भरतस्य दुःखमालोक्य मूर्च्छितः पतितः। स पितुः गुणान् पुनः पुनः चिन्तयन्, मन्थराकैकेय्या दुःखेन पीडितः। वरदानसम्भवात् दुःखसागरः तं निमज्जयति स्म; स च बालो, सर्वदा सुखसंवृद्धः, पितरं स्मृत्वा विललाप—"पितः, भरतं दुःखितं विलपन्तं च विहाय क्व गतः? त्वं हि अस्मभ्यं अन्नपानवस्त्राभरणानि ददासि स्म; इदानीं त्वद्वियोगे कः दास्यति? पृथिव्यां भेदोऽपि न दृश्यते। त्वयि दिवं गते रामे च वने वसति, किं मे जीवितेन? भ्रातृपितृविहीनः अहं चित्तायामग्नौ प्रवेक्ष्यामि। न अहं अयोध्यां प्रवेक्ष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" एवं तेषां विलपन्तीनां दुःखं दृष्ट्वा, तदनु सर्वे अनुगामिनः अपि अतिव्यथिताः। तत्र शत्रुघ्नभरतौ दुःखेन क्लान्तौ, भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गाविव द्वौ वृषभौ। तदा राजपितुः कुलाचार्यः वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच—"महाबाहो, त्रयोदशः दिवसः अतीतः। केवलास्थिशेषे च किं विलम्बसे? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वयुग्मानि निवार्याणि भवन्ति। तत्र न एवं कर्तव्यम्।" सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य सान्त्वयत्। सुमन्त्रो बुद्धिमान् तयोः समागमवियोगयोः सत्यं निवेदयामास। तौ च सिंहसत्त्वौ उत्थाय, वर्षेण सिक्तौ सूर्येण दग्धाविव इन्द्रध्वजौ, नेत्रे रुधिरारुणे कृत्वा अश्रूणि मृदित्वा, दुःखगद्गदं वचनं प्राहतुश्च। भरतः दुःखेन संतप्तः यात्राायै सज्जमानः आसीत्। तदा लक्ष्मणानुजो शत्रुघ्नः तमिदमुवाच—"यो सर्वभूतानां शरणं सः, सः स्वकृते किं दुःखं न अनुभवन्ति? स धर्मात्मा रामः स्त्रियाऽपवर्जितः वनं प्रस्थापितः। लक्ष्मणः वीर्यवान् किमर्थं न पितरं निगृह्य रामं विमोचयति? पितरं स्त्रीवशं गतम् अधर्मपथं गतं पूर्वमेव निग्रहीतुं युक्तम् आसीत्, धर्माधर्मौ दृष्ट्वा।" एवं तु तेषां धर्मयुक्तं दुःखं, संस्कारक्रियायाः परिपालनं, भ्रातृपितृवियोगजन्यं शोकमपि, सर्वं धर्मसम्पन्नं सम्यक् सम्पन्नम्।