राज्ञः अन्त्येष्टिसंस्कारस्य समये, जनाः राजानः पुरतः गच्छन्तः सुवर्णं सुवर्णाभरणानि विविधानि च वस्त्राणि मार्गे क्षिपन्ति स्म। अन्ये चन्दनागुरुकृष्णागुरुशालिपुष्करवनेषु दिव्यद्रव्यसङ्ग्रहेण चितां सम्यक् सज्जयामासुः। तत्र तु सुगन्धीनि द्रव्याणि दुर्लभानि सामान्यानि च समर्प्य, ऋत्विजः राजानं चितामध्ये सम्यक् स्थापयामासुः। ततो विधिवत् हविः समर्प्य, ऋत्विजः तस्यार्थे मन्त्रान् जपन्ति स्म, सामगाः च शास्त्रविहितानि सामानि गायन्ति स्म। राज्ञ्यः वृद्धैः सह पालकीषु रथेषु च यथायोग्यम् नगरात् निर्गताः। तदा ऋत्विजः चितायामुपविष्टस्य राज्ञः अन्त्यकर्माणि सम्यक् निर्वहन्ति स्म, ताः च स्त्रियः कौसल्यया अग्रे कृपया दग्धाः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चीव स्वरेण सहस्रशः दुःखार्तानां रुदितध्वनिः समुत्पन्नः। ताः च स्त्रियः दुःखार्ताः पुनः पुनः विलपन्त्यः, रुदन्त्यः, वाहनात् अवतीर्य सरयूतीरं जग्मुः। भरतेन सह राज्ञ्यः मन्त्रिणः ऋत्विजः च जलकर्म समाचरन्। ते सर्वे अश्रुपूर्णलोचनाः नगरं प्रविश्य, भूमौ दशरात्रम् शोकसन्तप्ताः न्यवसन्। दशरात्रात् परं शुद्ध्याः समाप्य, द्वादश्यां दिने राजपुत्रः अन्त्यकर्म सम्यक् अकारयत्। सः ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, वित्तं, अन्नं, महावस्त्राणि, विविधमणिमुक्तादिकं च दत्तवान्। श्वेतकम्बलान् शतानि, गावः, दासदासीः, यानानि, विशालगृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि। पितुः श्राद्धार्थं एतानि दत्त्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते, भरतः बलेन महाबाहुः शोकसंविग्नः कण्ठगद्गदः शुद्ध्यर्थं पितरं समीपमुपेत्य विललाप। चितायाः पादे स्थित्वा सः दुःखेन पीडितः पितरं प्रति इदं वचनम् उवाच— "यदा माम् अरण्यगतम् राघवे समर्प्य त्वं मां परित्यक्तवान्, तदा पुत्रः संरक्षितः संरक्षके गच्छति इव त्वया परित्यक्तः। प्रिय, कौसल्याम् मातरं परित्यज्य क्व गतः असि राजन्? इमं रक्तवर्णं भस्म च दग्धास्थिचक्रं दृष्ट्वा—" इति पितुः शरीरस्य विनाशं दृष्ट्वा, सः विलपन् मोहाविष्टः भूमौ पतितः। उत्थाप्यमानः सः इन्द्ररथध्वजः पतितः इव बभूव; तदा सर्वे मन्त्रिणः शुद्धसत्त्वाः तं समीपमुपेत्य समाश्वासयन्। यथा मुनयः जीवन्तं ययातिम् पतितं दृष्टवन्तः, तथा शत्रुघ्नः अपि दुःखार्तं भरतं दृष्ट्वा सन्तप्तः। पितरं स्मृत्वा शत्रुघ्नः मूर्च्छितः भूमौ पतितः, सः दुःखार्तः प्रमत्तवत् विललाप। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मान् च स्मृत्वा, मन्थराया: कैकेय्याः च दुःखेन सन्तप्तः। वरदानात् उत्पन्नः दुःखसमुद्रः तं निमज्जयामास; सः सदा लालितः कुमारः— "पितः, दुःखार्तं विलपन्तं भरतं परित्यज्य क्व गतः असि? त्वमेव हि नः अन्नपानवस्त्राभरणानि प्रदत्तवान्। सर्वेषु कार्येषु त्वमेव नः पितरः; इदानीं कः अस्मान् पालयिष्यति? परित्यागे अपि भूमिः न विकीर्णा। त्वत्तः वियुक्ताः धर्मज्ञ महात्मन्, स्वर्गं गतः पितरः, रामः च अरण्ये वसति—" "मम जीवने किं प्रयोजनम्? भ्रातृपितृविहीनः, रिक्तायां इक्ष्वाकुवंश्या नगरे, अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। अहम् अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि; तपोवनम् एव गमिष्यामि।" इत्येवं तेषां विलापं श्रुत्वा, दुःखदर्शनात् सर्वे अनुगामिनः अधिकतरं शोकसमन्विताः। तदा शत्रुघ्नभरतौ दुःखार्तौ क्लान्तौ भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गौ वृषाविव व्यथितौ। तदा पितुः विद्वान् योग्यः पुरोहितः वसिष्ठः भरतं उत्थाप्य उवाच— "महाभाग, एष त्रयोदशः दिवसः पितुः निधनात् गतः। केवलानि अस्थीनि शेषाणि; किमर्थं विलम्बः? सर्वेषां प्राणिनां द्वन्द्वानि अनिवार्याणि। एषु अनिवार्येषु कार्येषु एवं न कर्तव्यम्।" इत्येवमुक्त्वा सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नं उत्थाप्य समाश्वासयत्। सः बुद्धिमान् सुमन्त्रः आगमनगमनयोः सत्यम् उपदिश्य, तौ नरश्रेष्ठौ उत्थाय तेजसा विराजितौ। वर्षेण सिक्तौ आतपे तप्तौ, इन्द्रध्वजौ पृथगिव दृष्टौ; अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा ऊचतुः। एतेन प्रकारेण आयोध्याकाण्डस्य सप्तत्यष्टितमोऽध्यायः आरभ्यते। तदा शोकाभिभूतः भरतः यात्रायै सज्जमानः स्थितः, लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः तं प्रति वाक्यम् उवाच— "यो हि सर्वभूतानां शरणं सः, सः स्वस्य दुःखं कथं न अनुभवेत्? सः धर्मात्मा रामः स्त्रियाः कारणेन अरण्ये प्रव्राजितः। वीर्यवान् लक्ष्मणः, सः किमर्थं न पितरं निगृह्य अपि रामं मोचयति?" इत्येवं तेषां शोकसम्पूर्णं अन्त्यकर्मकथनं समाप्तम्।