ततः शिबिलायाम् उपविष्टं मृतचेतसं राजानं रुदन्तः क्लिष्टचित्ताश्च परिचारकाः बहुशः अश्रुपूरितकण्ठाः शोकसमाकुलाः शय्याम् आरोप्य नयन्ति स्म। अग्रतः जनाः राजमार्गे सुवर्णं सुवर्णाभरणानि विविधानि वस्त्राणि च क्षिपन्तः प्रययुः। अन्ये चन्दनमग्धिरागारसपिञ्जरकर्पूरपद्मकाश्ठान्यपि दिव्यानि च दारूणि सञ्चिन्वन्तः चितां सम्यक् व्यजनयन्। तत्र गन्धद्रव्याणि दुर्लभानि साधारणानि च दत्त्वा, ऋत्विजः राजानं चितायाम् मध्ये निवेश्य सम्यक् व्यवस्थितवन्तः। विधिवत् हविः समर्प्य, ऋत्विजः मन्त्रान् जपन्तः, सामगाः च शास्त्रविहितं सामगानं गायन्तः तत्र स्थिताः। ततो वृद्धैः सह कौसल्याद्याः राजपत्नीः, यथार्हं शिबिकाभिः रथैश्च नगरात् निर्गताः। तत्र ऋत्विजः चितायां स्थितस्य राज्ञः संस्कारान् सम्पाद्य, कौसल्याप्रधानाः नार्यः शोकाग्निना दग्धाः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चीनां निनादसदृशः सहस्रशः शोकपूर्णः विलापः समुत्थितः। ताः शोकविह्वलाः पुनः पुनः विलपन्त्यः, अश्रुपातनैः आकुलचित्ताः, स्वशिबिकाभ्यः अवतीर्य सरयूनदीतीरं जग्मुः। तत्र भरतेन सह राजपत्नीः मन्त्रिणः ऋत्विजश्च, जलकर्म कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचनाः नगरं प्रविश्य भूमौ दश दिनानि शोकम् अन्वभवन्। दशरथस्य निधनानन्तरम् दशरात्रं प्रवृत्ते शौचविधिः समाप्तः। द्वादशे दिने भरतः, राजपुत्रः, पितुः संस्कारान् विधिवत् अकरोत्। स ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, धनधान्यानि, महान्ति वस्त्राणि, विविधमणीन् च दत्तवान्। श्वेतचर्माणि, शतानि गावः, दासदास्याः, रथगृहानि च विपुलानि ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि। एतानि सर्वाणि दानानि पितुः श्राद्धकर्मणि दत्त्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते महाबाहुः भरतः शोकविह्वलः अश्रुसम्पूर्णकण्ठः शौचाय उपसृत्य पितरं प्रति विललाप। चितायाः पादे स्थित्वा दुःखार्तः स पितरं प्रति इदं वचनम् उवाच— "यदा त्वया अहम् रामेण, यो वनं गतः, न्यस्तः, तदा त्वया अपि त्यक्तः।" "प्रिय, कौसल्यां मातरं च परित्यज्य क्व गतः त्वम्, राजन्? एतां रक्तवर्णां भस्मवलयितां चितां दृष्ट्वा—" इत्येवमुक्त्वा, पितुः शरीरनाशं दृष्ट्वा, स विलपन् मोहाविष्टः भूमौ पतितः। तम् उत्थापयन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रध्वज इव पतितः सः, सर्वे मन्त्रिणः शुचिसत्त्वाः समीपम् आगताः। यथा मुनयः मृत्युकाले पतितं ययातिं दृष्टवन्तः, तथैव शत्रुघ्नः भरतस्य शोकविह्वलस्य स्थितिं दृष्ट्वा। सः अपि राजन् स्मृत्वा, शत्रुघ्नः मोहितः भूमौ पतितः, उन्मत्त इव शोकसमाकुलः विललाप। पुनः पुनः पितुः गुणान् स्मृत्वा, मन्थरया कैकेय्याश्च दुष्कृतप्रेरितः तीव्रशोकः तं व्याप्नोत्। वरदानात् उद्भूतः दुःखसागरः अगाधः तं निमज्जयति स्म; तदा सः बालः, सदा लालनपालनवशः,— "पितः, भरतं शोकसमाकुलं विलपन्तं च परित्यज्य क्व गतः त्वम्? त्वमेव हि भोजनपानवस्त्राभरणानि अस्मभ्यं दत्तवान्। त्वया सर्वे उपकाराः कृताः—कः नूनं तदर्थं करिष्यति? वियोगे अपि पृथिवी न विक्रियते।" "धर्मज्ञ महात्मन्, त्वयि दिवं गते, रामे च वने स्थिते, वयं पितृविहीनाः किं जीवनेन? इक्ष्वाकुवंशे शून्ये नगरे भ्रातृपितृविहीनः अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। न अहम् अयोध्याम् प्रवेशयिष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" इत्येवं तेषां विलापं दुःखं च दृष्ट्वा, सर्वे अनुसृत्य जनाः अधिकं शोकसमन्विताः अभवन्। ततो शत्रुघ्नभरतौ दुःखार्तौ क्लान्तौ च, भूमौ पतित्वा भग्नशृङ्गवृषभाविव व्यथितौ। तदा पितुः सुमहात्मनः पुरोहितः वसिष्ठः भरतम् उत्थाप्य उवाच— "भद्र, त्रयोदशः दिनं गतं पितुः निधनात्।" "इदानीं केवलं स्थूलशेषः अवशिष्टः; किमर्थं विलम्बसे? सर्वेषां भूतानां द्वन्द्वद्वयं अनिवार्यम्। तत्रैवमवश्यं भवति, न तु अन्यथा।" इति। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य सांत्वनम् अकरोत्। सुमन्त्रः तत्त्वज्ञानं आगमनगमनयोः तयोः श्रावयन्, तौ पुरुषसिंहौ उत्थाय तेजसा विराजमानौ। वर्षेण दग्धौ, आतपेन च पिढितौ, पृथगिन्द्रध्वजाविव सञ्जज्ञाते। अश्रूणि अपोह्य, रक्तलोचनौ, दुःखगद्गदया वाचा समभाषेताम्। एवं सप्तत्यष्टमेऽध्याये श्रूयताम्। भरतः दुःखेन पीडितः यात्रायै सज्जमानः आसीत्। तदा लक्ष्मणानुजो शत्रुघ्नः तम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "यः सर्वभूतानां शरणं सः, स्वस्य दुःखं किं न अनुभवेत्? स धर्मसम्पन्नः रामः, स्त्रियैः वनं प्रव्राजितः।