भरतः, शोकसन्तप्तचित्तः, राज्ञं प्रति करुणया वाचा प्रार्थयामास—"राजन्, धर्मिष्ठं रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च, मम अनुपस्थितौ, निर्वास्य किं निश्चितवानसि? त्वं कुतः गमिष्यसि, महाबाहो, एतान् दुःखितान् जनान् रामविहीनान् नरसिंहम् अनघकर्माणम् विहाय? त्वयि स्वर्गं गते रामे च वने स्थिते, कः अस्यां पुरीं सुखं च रक्षां च करिष्यति? त्वयि वियुक्ते पृथिवी न शोभते, यथा चन्द्ररहिते रात्रिः; सा पुरी अपि मम तथा दृश्यते।" एवं विलपन्तं भरतं, सन्नमानसम्, महर्षिः वसिष्ठः पुनः उवाच—"यत् यद् राज्ञः पुरुषसिंहस्य क्रियाविधिः कर्तव्यः, तत् त्वया, महाबाहो, निःशङ्केन शीघ्रं कार्यम्।" वसिष्ठवचनम् आदृत्य भरतः "एवं भविष्यति" इति प्रतिजज्ञे, ततः सः सर्वान् ऋत्विजः, कुलपुरोहितान्, आचार्यांश्च शीघ्रं आहूय समाह्वयत्। ये ये नरपतिं वह्निगृहद्वारे स्थिताः आसन्, तान् ऋत्विजः होतारश्च विधिवत् नयामासुः। ततः प्राणविहीनं राजानं शिबिकायाम् उपवेश्य, रुदन्तः क्लिन्नकण्ठाः दुःखार्तचित्ताश्च परिचारकाः तं नयन्ति स्म। मार्गे अग्रे गच्छन्तः जनाः सुवर्णं सुवर्णाभरणानि विविधानि च वस्त्राणि क्षिपन्ति स्म। अन्ये चन्दनं, अगुरुं, रालं, तालीसं, पद्मकं, दिव्यद्रुमांश्च संग्रह्य चितां सज्जीकुर्वन्ति स्म। तत्र, गन्धद्रव्याणि ददत्यः, तं राजानं चितायाम् उपवेश्य, ऋत्विजः सम्यक् व्यवस्थापयामासुः। ततो विधिपूर्वकं हविः दत्वा, ऋत्विजः तस्य प्रार्थनां कृत्वा, सामवेदगायका वेदविधानतः सामगीतिं गायन्ति स्म। राज्ञः पत्न्यः वृद्धैः सह पाल्यकेषु यानेषु च नगरात् निर्गता यथार्हम्। ततः ऋत्विजः चितायाम् उपविष्टस्य राज्ञः संस्कारं कृत्वा, कौसल्याप्रधानाः स्त्रियः शोकाग्निना दग्धाः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चनिनादोपमा विलापध्वनिः सहस्रशः शोकाकुलः उत्पपात। ताः स्त्रियः, आकुला रुदन्त्यः पुनः पुनः विलपन्त्यश्च, यानात् अवतीर्य सरयूतीरे स्थिताः। भरतेन सह राजपत्नीः मन्त्रिणः ऋत्विजश्च जलकर्म कृत्वा, रुदन्तः अश्रुपूर्णलोचना नगरं प्रविश्य, दशरात्रं भूमौ दुःखेन व्यतीतवन्तः। दशरात्रे गते शौचविधिं समाप्त्य द्वादश्यां तिथौ राजपुत्रः पितुः संस्कारं कृतवान्। ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, वित्तं, अन्नं, महावस्त्राणि, मणिविविधानि च दत्तवान्। शुभ्रशय्यान् शतानि गावश्च, दासदास्यौ, यानानि, गृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। पितुः संस्कारार्थं ब्राह्मणेभ्यः एतानि दत्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते महाबाहुः भरतः शोकाभिभूतः, कण्ठगद्गदया वाचा, शुद्ध्यर्थं पितरं समीपमुपेत्य विललाप। चितातले दुःखार्तः पितरं प्रति उवाच—"त्वं मां रामाय, यः अद्य वने वर्तते, न्यवेशयः; रक्षके वनं गते, पुत्रः इव अविहीनः त्वया त्यक्तः। प्रियः, कौसल्यान् त्यक्त्वा क्व गतः, राजन्? इमं रक्तवर्णं भस्म, चिताभस्ममण्डलञ्च दृष्ट्वा—" इत्युक्त्वा पितुः शरीरविनाशं दृष्ट्वा सः प्रलप्य मूर्च्छितः भूमौ पतितवान्। तं उत्थापयन्तं, इन्द्रध्वजपतनसदृशं, सर्वे मन्त्रिणः शुचिसंयुक्ताः उपागच्छन्। यथा मुनयः ययातिं पतितं ददृशुः, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकाभिभूतं दृष्ट्वा। तदा शत्रुघ्नः अपि राजा स्मृत्वा मूर्च्छितः भूमौ पतितः; दुःखार्तः, विवेकरहितः, उन्मत्तवत् विललाप। पितुः गुणान् पुनः पुनः स्मरन्, मन्युरूपेण मन्तरया कैकेय्याश्च दुःखेन पीडितः। वरदानसमुत्थितः दुःखसागरः अगाधः तं निमज्जयामास; सदा लालनपालितः सौम्यः शिशुः— "पितः, शोकदुःखितं भरतं त्यक्त्वा क्व गतः? त्वमेव अस्माकम् अन्नपानवस्त्राभरणप्रदाता आसीः; त्वयि सर्वं ददाति, इदानीं कः दास्यति? परित्यागे अपि पृथिवी न विदीर्यते। त्वयि धर्मज्ञे महात्मनि गते, रामे च वने स्थिते, वयं किं जीवितेन? भ्रातृपितृविहीनः अस्मि, इक्ष्वाकुविहिते रिक्ते नगरे, अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। अहम् अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" इत्येवं तयोः विलापं शोकं च श्रुत्वा, तेषां सर्वे अनुयायिनः अधिकतरं दुःखिताः अभवन्। ततः शत्रुघ्नभरतौ दुःखार्तौ क्लान्तौ च, भूमौ पतितौ, भग्नशृङ्गवृषभाविव, तदा पितुः सदा धर्मनिष्ठः पुरोहितः समीपमाजगाम।