तत्र राजा स्नानात् तैलाद् अपाकृष्य भूमौ निषादितः, श्वेतवर्णः मुखेन, शय्यायामिव सुप्तः स्थितः। तं दशरथस्य पुत्रं रत्नैः विविधैः भूषितायां शोभनायां शय्यायां निहितम्, शोकातिभारग्रस्तं विलपन्तं च, जनः दृष्ट्वा दुःखितः अभवत्। भरतः तदा शोकसंतप्तः पितरं संबोधयन् उवाच—"राजन्, किं त्वया निश्चितं धर्मात्मनं रामं बलिनं लक्ष्मणं च वनवासाय प्रेष्य, मम अनुपस्थिते?" "क्व गमिष्यसि महराजन्, रामरहितान् दुःखितान् जनान् विहाय, कर्मसु निष्पापं नरसिंहं रामं विहाय?" "राजन्, त्वं स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः—कः अब अब तव नगरीं सुरक्षित्य हितं करिष्यति?" "राजन्, त्वया विहीनां पृथिवीं चन्द्ररहितरात्रिवत् अशोभनां पश्यामि; नगरी अपि तथा दृश्यते।" एवं भरतः शोकपरायणः विलपन्, महर्षिः वसिष्ठः पुनः तं संबोधयन् उवाच—"यद् यद् इह नृपतेः अन्त्यकर्म कर्तव्यं, तत् शीघ्रं सम्पाद्यताम्, महाबाहो, न विलम्बः कार्यः।" भरतः वसिष्ठस्य वचनं सम्मान्य "एवम्" इति उक्त्वा, सर्वान् ऋत्विजः, कुलपुरोहितान्, आचार्यांश्च शीघ्रं आह्वयत्। यस्य नृपतेः अग्निकक्ष्याबाह्ये स्थिताः, तान् याजकाः, ऋत्विजः, विधिनाः बहिः आनयन्। ततः, चेतनारहितं नृपं शिबिलायां स्थाप्य, परिचारकाः अश्रुविलीनकण्ठाः, दुःखसंतप्तमनसः, तं बहिः नयन्। अग्रतः जनाः सुवर्णं, सुवर्णाभरणानि, विविधवस्त्राणि मार्गे चिक्षिपुः। अन्ये चन्दनं, अगुरुं, रेजः, देवदारुं, पद्मकं, दिव्यद्रव्याणि च संगृह्य, चितां सज्जयन्ति स्म। तत्र सुगन्धद्रव्याणि दुर्लभानि साधारणानि च समर्प्य, नृपं चितायां मध्यस्थं स्थापयन्, ऋत्विजः सम्यक् व्यवस्थायन्। ततः विधिवत् हविः समर्प्य, ऋत्विजः तस्य मन्त्रं जपन्; सामवेदगायका वेदविधिना सामगीतं गायन्ति स्म। तस्य पत्न्यः वृद्धैः सह पालकैर्युक्ताः, यथायोग्यं पालक्याः रथैः च नगरात् निर्गच्छन्। ऋत्विजः चितायां स्थितस्य नृपतेः अन्त्यकर्म सम्पाद्य, कौसल्यायाः नेतृत्वे स्त्रियः शोकदग्धाः अभवन्। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चनादसदृशः शब्दः उत्पन्नः, सहस्रशः विलपन्त्यः दुःखपूर्णस्वराः। स्त्रियः शोकग्रस्ताः, पुनः पुनः विलपन्त्यः, अश्रुपूरितमुखाः, सारयूतीरे वाहनात् अवतीर्य गताः। भरतेन सह, नृपतेः पत्न्यः, मन्त्रिणः, ऋत्विजः च जलकर्म सम्यक् कृत्वा, अश्रुपूरितनेत्राः नगरं प्रविश्य, दशदिनानि भूमौ दुःखेन व्यतीतानि। दशदिनपर्यन्तं शौचं समाप्तम्। द्वादशे दिने, नृपतेः पुत्रः अन्त्यकर्म सम्यक् कृतवान्। स ब्राह्मणेभ्यः बहु रत्नानि, धनं, अन्नं, महत्त्वान् वस्त्राणि, विविधमूल्यानि रत्नानि च दत्तवान्। श्वेतचेलानि, शतशः गाः, दासदासीः, वाहनानि, महान्ति गृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। नृपतेः पुत्रः पितुः अन्त्यकर्मार्थं ब्राह्मणेभ्यः दानं कृत्वा, त्रयोदशे दिने प्रभाते, भरतः महाबाहुः, शोकग्रस्तः, अश्रुपूरितकण्ठः, शौचाय समीपं गच्छन् विलपन्। चितायाः पादे दुःखसंतप्तः पितरं संबोधयन् उवाच—"यदा त्वया मां राघवे समर्पितम्, स रामः वनं गतः, त्वं अपि मां परित्यज्य गच्छसि, यथा पुत्रः रक्षकम् विहाय वनं गच्छति।" "प्रिय, कौसल्यां मातरं परित्यज्य, क्व गतः राजन्? इमं रक्ताभं भस्म, जलेन परिवृत्तं अस्थिप्रदक्षिणं च दृष्ट्वा—" पितुः शरीरनाशं दृष्ट्वा, भरतः विलपन् मूर्छितः अभवत्; दुःखसंतप्तः अश्रुपूरितः भूमौ पतितः। उत्थाप्यमानः, इन्द्रस्य रथध्वजः पतितः इव, तदा सर्वे मन्त्रिणः शुद्धचित्ताः तं समीपं आगच्छन्। यथा ऋषयः ययातिं जीवन्त्याः अन्ते पतितं दृष्ट्वा, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकग्रस्तं दृष्ट्वा। राजस्मरणात् शत्रुघ्नः मूर्छितः भूमौ पतितः; शोकग्रस्तः, विकलः, उन्मत्तः इव, गम्भीरशोकं विलपन्। पुनः पुनः पितुः गुणान् धर्मान् स्मरन्, मन्तरायाः दुष्कृत्येन, कैकेय्याः गृहेण, तीव्रशोकग्रस्तः अभवत्। वरदानात् उत्पन्नः दुःखसागरः, अगाधः, तं निमज्ज्य, सौम्यः, सदा लालनः बालः—"पितः, भरतं शोकग्रस्तं विलपन्तं परित्यज्य, क्व गतः? ननु त्वमेव अस्माकं भोजनं, पानं, वस्त्रं, भूषणानि च दत्तवान्?" "त्वं सर्वेषु वस्तुषु अस्मान् पोषितवान्—कः तद् करिष्यति? तथापि, वियोगे भूमिः न भिद्यते।" "त्वया विहीनः धर्मज्ञ, महात्मन्, पितरं स्वर्गं गतम्, रामं वनं स्थितम्—" "मम जीवने किं प्रयोजनम्? भ्रातृपितृविहीनः, रिक्तायां इक्ष्वाकुनगर्यां, अग्नौ प्रविश्यामि।" "अयोध्यां न प्रवेश्यामि; तपोवनं गमिष्यामि।" तेषां विलापं श्रुत्वा, दुःखं दृष्ट्वा— एवं तत्र भरतः, शत्रुघ्नः, मातरः, मन्त्रिणः, ऋत्विजः च, शोकसंतप्ताः, पितुः अन्त्यकर्म सम्यक् कृत्वा, नगरं प्रविश्य, दशदिनानि भूमौ दुःखेन व्यतीतानि। ततः दशदिनात् शौचं समाप्तम्, द्वादशे दिने भरतः अन्त्यकर्म सम्यक् कृतवान्, त्रयोदशे दिने प्रातः शौचाय गतः, शोकसंतप्तः पितरं स्मरन् विलपन्।