सान्त्वनं प्राप्य, बुद्धिहीनः, शोकविह्वलः, भूमौ शयानः, गम्भीरं पुनः पुनः श्वसन्, भरतः दुःखेन रात्रिं व्यतीयाय। ततो दिव्ये वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्या-काण्डे, षट्-सप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। शोकातुरे केकयीपुत्रे भरते, वसिष्ठः वाक्प्रवरः ऋषिसत्तमः इदं अब्रवीत्— “अलम् अतिशोकः, महायशः राजकुमार; समयः अयं उचितः— राज्ञः अन्त्यकर्माणि कुरु।” वसिष्ठ-वचनं श्रुत्वा, भरतः आत्मसंयमं पुनः प्राप्तवान्, धर्मं ज्ञात्वा, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि व्यवस्थितवान्। राजा तैलद्रोणात् उत्थाप्य भूमौ स्थापितः, वर्णहीनवदनः, शयानः निद्रित इव ददृशे। रत्नविचित्रे शोभनशय्यायां स्थापितः, दशरथसुतः दुःखवशात् विलपन्, इदं अब्रवीत्— “राजन्, त्वया किम् निश्चितं, धर्मात्मानं रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च, मम अनुपस्थिते, वनवासाय प्रेषितवान्? क्व गच्छसि, महराजन्, दुःखितान् जनान् विहाय, रामं नरसिंहम्, निष्कल्मषकर्मणं, वियोज्य? कः तव गमनानन्तरं, रामस्य वनगमनात्, नगरस्य कल्याणं, सुरक्षा च साधयिष्यति? भूमिः त्वया रहिता, शशिना रहिता रात्रिरिव, न शोभते; नगरं अपि तथा मे दृश्यते।” एवं विलपन्तं भरतं, शोकनिमग्नचित्तं, महर्षिः वसिष्ठः पुनः इदं अब्रवीत्— “यद् यद् राज्ञः अन्त्यकर्म कर्तव्यम्, तत् शीघ्रं कुरु, महाबाहो, विलम्बं मा कुरु।” “एवम् अस्तु,” इति वसिष्ठ-वचनं पूज्य, भरतः शीघ्रं सर्वान् पुरोहितान्, कुलगुरून्, आचार्यान् च आह्वयत्। य एते अग्निशालायां बहिः स्थिताः, ते यज्ञकर्तृभिः, पुरोहितैः, विधिवत् नीताः। ततो, चेतनाहीनं राजानं शिबिलायां स्थाप्य, सेवकाः, शोकाकुलकण्ठाः, विषण्णचित्ताः, तं अपवाहन्। अग्रे जनाः सुवर्णं, सुवर्णाभरणानि, विविधवस्त्राणि मार्गे चिक्षिपुः। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, सरलं, पद्मकं, दिव्यवृक्षांश्च संग्रह्य, चितां सज्जीकरोत्। तत्र, सुरभिसामग्र्यः दत्त्वा, राजानं चितायां मध्ये स्थापयामासुः, पुरोहितैः विधिवत्। ततः, विधिवत् आहुतीः दत्त्वा, पुरोहिताः तस्य प्रार्थनाः जप्य, सामवेदगायकाः सामगीतं वेदविधिना गायन्। तस्य पत्न्यः, वृद्धैः सहिताः, पालक्यैः, रथैः च नगरात् निर्गताः, यथायोग्यं। राज्ञः चितायां स्थापितस्य अन्त्यकर्म पुरोहितैः कृतम्; कौसल्यया नीताः स्त्रियः शोकवशं प्राप्ताः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चसदृशः शब्दः, सहस्रशः दुःखपूर्णः, व्यञ्जितः। शोकातुराः, रुदन्त्यः, पुनः पुनः विलपन्त्यः, स्त्रियः वाहनात् उतर्य, सरयूतीरे अगच्छन्। भरतेन सह, राज्ञः पत्न्यः, मन्त्रिणः, पुरोहिताः च जलान्तरकर्म कृत्वा, अश्रुपूरितलोचनाः, नगरं प्रविश्य, दश दिनानि भूमौ शोकमग्नाः व्यतीयुः। ततः सप्तसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। दश दिनानां व्यतीते, शौचं कृत्वा, द्वादशे दिवसे, राजपुत्रः अन्त्यकर्म कृतवान्। स ब्राह्मणेभ्यः विपुलरत्नानि, धनं, अन्नं, महावस्त्राणि, विविधमणिमुक्तानि च दत्तवान्। श्वेतचादराणि, शतशः गाः, दासदास्यौ, वाहनानि, महान्ति गृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। राजपुत्रः पितुः अन्त्यकर्माय ब्राह्मणेभ्यः दानं कृत्वा, तृतीयदिवसे प्रातः, महाबाहुः भरतः दुःखवशात्, कण्ठः अवरुद्धः, शौचाय समीपं गच्छन्, विलपन्। चितायाः अधः, गम्भीरशोकविह्वलः, पितरं प्रति इदं अब्रवीत्— “यदा त्वया मां रामाय समर्पितम्, स वनं गतः; तदा त्वं मां परित्यक्तवान्, यथा पुत्रः रक्षके वनं गते त्यक्तः। प्रियः, कौसल्यां मातरं परित्यज्य, क्व गतः राजन्? रजतम् भस्म, जलेन परिवृतं, अस्थिप्रकारं दृष्ट्वा—” पितुः शरीरस्य विनाशं दृष्ट्वा, स विलपन्, शोकाकुलः, भूमौ पतितः। उत्थाप्यमानः, इन्द्ररथध्वजस्य पतितस्य सदृशः अभवत्; ततः सर्वे मन्त्रिणः, शुद्धात्मानः, तं समीपं अगच्छन्। यथा ऋषयः ययातिं जीवन्ते अन्ते पतितं दृष्ट्वा, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकविह्वलम् अपश्यत्। राजानं स्मृत्वा, शत्रुघ्नः चेतनाहीनः भूमौ पतितः; शोकविह्वलः, मूढवत्, गम्भीरशोकं विलपन्। पितुः गुणान् पुनः पुनः स्मरन्, मन्तरायाः, कैकेय्याः च कृतदुःखेन, तीव्रशोकग्रस्तः अभवत्। वरदानात् उत्पन्नः दुःखसागरः, अगाधः, तं निमज्जयामास; बालः, सदा लालनपालितः, दुःखसागरमग्नः अभवत्।