सा कौसल्या भरतं धर्मे स्थितं लक्ष्मणसहितं दृष्ट्वा हर्षेण प्रहृष्टा, ‘‘सौभग्येन तवात्मा लक्ष्मणेन सह धर्मात् न व्यावर्तत। वत्स, प्रतिज्ञायाम् अविचलः सन्, पुण्यलोकान् अवाप्स्यसि,’’ इति स्नेहेन उक्त्वा, भ्रातृभक्तं भरतं गोदाम् उपवेश्य, बाहू आलिङ्ग्य, शोकवेगात् बाष्पपूरितलोचना विललाप। तस्य महात्मनः दुःखार्तस्य विलपतः, शोकनिग्रहात् मनः मोहात् व्याकुलं बभूव। स च शोकविह्वलः, भूमौ पतितः, प्रबोधं न प्राप्य, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्, सान्त्वनं प्राप्यापि, रात्रिं दुःखेन व्यतीयाय। एवं दुःखेन पीडितस्य भरतस्य, केकयीपुत्रस्य, वसिष्ठः श्रेष्ठवक्ता महर्षिः तं इदं वचनम् अब्रवीत्— ‘‘महाराजपुत्र, महायशः, पर्याप्तोऽयम् शोकः; इदानीं युक्तकालः। राज्ञः अन्त्यकर्म कर्तव्यम्।’’ वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, धर्मविद् भरतः स्वात्मानं संयम्य, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि सम्यक् व्यवस्थितवान्। ततो राजा तैलद्रोणात् निष्क्रान्तः, भूमौ निहितः, वर्णहीनमुखः, सुप्तवत् शयानः आसीत्। रत्नैः विभूषिते शोभनशय्यायाम् उपन्यस्तः दशरथसुतः, शोकसम्भ्रान्तः, विललाप— ‘‘राजन्, किं निर्णीतवानसि, यत् धर्मिष्ठं रामं, बलिनं लक्ष्मणं च, मम अनुपस्थितौ, वनं प्रेषितवान्? क्व गमिष्यसि, महाबाहो, दुःखितान् एतान् जनान् रामरहितान्, निष्पापकर्माणं नरसिंहं विहाय? कः तव गत्वा स्वर्गं, रामे च वने स्थिते, नगरीं रक्षिष्यति? भूमिः त्वया विहीना न शोभते, यथा चन्द्ररहिते रात्रिः; नगरी अपि तथा मम दृश्यते।’’ एवं शोकाभिभूतस्य भरतस्य, वसिष्ठः पुनरपि इदं वचनम् उक्तवान्— ‘‘यत् यत् अन्त्यकर्म अस्य नराधिपस्य कर्तव्यम्, तत् शीघ्रं कार्यम्, महाबाहो, अविलम्ब्य।’’ ‘‘एवं भवतु’’ इति वसिष्ठवचनं सम्मान्य, भरतः शीघ्रं सर्वान् ऋत्विजः, पुरोहितान्, आचार्यांश्च आहूतवान्। ये नराधिपस्य वह्निगृहस्य बहिः स्थिताः आसन्, तान् ऋत्विजः यथाविधि बहिः निनीयुः। ततो निष्प्राणं राजानं शिबिलायां शुभे यन्त्रे स्थाप्य, बाष्पगद्गदकण्ठाः, शोकविह्वलचित्ताः परिचारकाः तम् अपवाहन्। अग्रे जनाः सुवर्णं सुवर्णाभरणानि, विविधानि च वस्त्राणि मार्गे चिक्षिपुः। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, तिलकं, पद्मकाष्ठं, दिव्यकाष्ठानि च संगृह्य, चितां सम्यक् समस्कृतवन्तः। तत्र गन्धद्रव्याणि दत्तानि, मध्ये चितायाः राजानं ऋत्विजः स्थापयामासुः। ततो विधिपूर्वकं हविः दत्त्वा, ऋत्विजः मन्त्रान् जपन्ति स्म; सामवेदगायका वेदविहितानि सामानि जगुः। राज्ञः भार्याः वृद्धैः सह पालक्याभिः, रथैश्च यथायोग्यं नगरात् निर्जग्मुः। ऋत्विजः चितायाम् उपविष्टस्य राज्ञः अन्त्यकर्म समापादयन्, ताः च स्त्रियः कौसल्यया अग्रे शोकसन्तप्ताः अभवन्। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चीनां निनाद इव, सहस्रशः शोकसङ्कुलं रुदितध्वनिः उत्पपात। ताः शोकसम्भ्रान्ताः, पुनः पुनः विलपन्त्यः, वाहनेभ्यः अवतीर्य, सरयूनदीतीरं जग्मुः। भरतेन सह राज्ञः भार्याः, मन्त्रिणः, ऋत्विजः च, तत्र जलकर्म कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचनाः, नगरीं प्रविश्य, दशरात्रं भूमौ दुःखेन व्यतीयुः। दशरात्रात् परं शौचं कृत्वा, द्वादशे दिवसे, राजपुत्रः पितुः अन्त्यकर्म सम्यक् अकरोत्। स ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि, वित्तं, अन्नं, वासांसि, बहूनि रत्नानि च दत्तवान्। श्वेतचादरान्, शतानि गावः, दासदासीः, यानानि, गृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि। एतानि दानानि पितुः अन्त्यकर्मार्थं दत्त्वा, त्रयोदशे दिवसे प्रभाते, भरतः महाबाहुः, शोकसन्तप्तः, गद्गदकण्ठः, शौचाय समीपं गत्वा, पितरं प्रति विललाप— ‘‘यदा माम् अरण्यं गतं राघवे समर्पितवानसि, तदा त्वं मां यथा पुत्रम् अनाथं त्यक्तवानसि। प्रिये, कौसल्याम् मातरं विहाय क्व गतः, राजन्? इमं रक्तभस्मचक्रम्, दग्धास्थिपुञ्जं दृष्ट्वा—’’ इति पितुः शरीरस्य नाशं दृष्ट्वा, स विलपन् मूर्छितः भूमौ पतितः। उत्थाप्यमानः, इन्द्रध्वज इव पतितः, तदा सर्वे मन्त्रिणः शुद्धाचाराः तं उपगम्य, सान्त्वनं चक्रुः। यथा मुनयः ययातिम् आयुषः अन्ते पतितं दृष्टवन्तः, तथा शत्रुघ्नः भरतं शोकाभिभूतं दृष्ट्वा।