सा कौसल्या भरतस्य शपथं श्रुत्वा, दुःखेन पीडिता, शनैः वचनमिदमुवाच—"मम दुःखं, पुत्र, तव शपथैः जीवनमेव हृतं यथा, अधिकमेव वर्धते। सौम्य, यद्भवतः आत्मा लक्ष्मणेन सह धर्मात् न प्रमुक्तः, तद्भाग्यं मम। व्रतस्थः सत्यप्रतिज्ञः त्वं धर्मिष्ठलोकान् अवाप्स्यसि।" एवमुक्त्वा सा दुःखात्यये भरतम्, भ्रातृस्नेहेन युक्तं, गोद्वारे समादाय, बाहूः परिष्वज्य, अश्रुपूर्णलोचना बभूव। तस्य महात्मनः शोकविह्वलस्य, मोहविलीनचित्तस्य, दुःखनिग्रहेण मनः कम्पितमभवत्। तं शोकाभिभूतं, भूमौ पतितं, मूर्च्छितमिव, दीर्घं दीर्घं निश्वस्यन्तं, सान्त्वयन्तः बान्धवाः तस्य निशां दुःखेन नयन्ति स्म। एवमेव दुःखाकुलस्य भरतस्य समीपे श्रेष्ठवाग्मी वसिष्ठः, मुनिश्रेष्ठः, इदं वचनमुवाच—"अलमिदानीं, राजपुत्र, दुःखेन। यथाकालं, कीर्तिमन्, राज्ञः संस्कारकार्यं कर्तव्यमस्ति।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा भरतः, धर्मज्ञः, आत्मनः धैर्यं पुनरालम्ब्य, सर्वाणि संस्कारकार्याणि सम्यक् व्यवस्थितवान्। ततः स राजा तैलद्रोणात् निष्कास्य, भूमौ स्थाप्य, वर्णहीनमुखः, सुप्त इव शयने निहितः। विविधमणिविचित्रे शय्यायामुपविष्टः दशरथसुतः, दुःखेन संतप्तः, विलपन्निव ददृशे। स दुःखितः भरतः पितरं प्रति विललाप—"किं त्वया, राजन्, धर्मिष्ठं रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च, मम अप्राप्ते, वनं प्रेषितम्? क्व गमिष्यसि, राजन्, रामरहितान् दुःखितान् जनान् विहाय? त्वयि स्वर्गं गते, रामे च वने, कः पुरीं रक्षिष्यति? त्वया विना भूमिः न शोभते, यथा निशि चन्द्रवर्जिता; तथा मम पुरी अपि।" एवं विलपन्तं भरतं, शोकसंभ्रान्तचित्तं, वसिष्ठः पुनरुवाच—"यथाशास्त्रं, महाबाहो, नृपतेः संस्काराः शीघ्रं क्रियन्ताम्।" भरतः वसिष्ठवचः शिरसा स्वीकृत्य, शीघ्रं सर्वान् ऋत्विजः, पुरोहितान्, आचार्यांश्च आहूय, यथोचितं संस्कारकार्यं प्रावर्तयत्। ये ये नृपतेः वह्निगृहबाह्ये स्थिताः, तान् ऋत्विजः, होतारः च, विधिवत् नयन्ति स्म। ततः शोकसंतप्ताः, कण्ठगद्गदाः, राजानं शिबिकायामुपवेश्य, बहिः नयन्ति स्म। राजमार्गे अग्रे गच्छन्तः जनाः सुवर्णं, सुवर्णाभरणानि, वस्त्राणि च क्षिपन्ति स्म। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, देवदारु, पद्मकं, दिव्यद्रुमांश्च समाहृत्य, चितां सम्यक् निर्मायन्त। तत्र गन्धद्रव्याणि, दुर्लभानि साधारणानि च, समर्प्य, ऋत्विजः मध्ये चितायाः राजानं स्थापयन्ति स्म। ततः विधिवत् हविः दत्त्वा, ऋत्विजः तस्य शान्त्यर्थं मन्त्रोच्चारणं कृत्वा, सामगाः सामवेदमन्त्रान् पठन्ति स्म। राजपत्नीः, वृद्धैः सहिताः, यथार्हं शिबिकाभिः, रथैश्च नगरात् निर्गच्छन्ति स्म। राजा चितायां स्थाप्य, ऋत्विजः संस्कारान् कृत्वा, कौसल्यायाः अग्रे सर्वाः स्त्रियः शोकवशं जग्मुः। स्त्रीणां रुदितध्वनिः, बककाकीव, सहस्रशः, शोकपूर्णया वाचा समुत्पन्नः। ततः दुःखार्ता, पुनः पुनः विलपन्त्यः, स्त्रियः शिबिकाभ्यः अवतीर्य, सरयूतीरं गच्छन्ति स्म। भरतेन सह, राजपत्नीः, मन्त्रिणः, ऋत्विजश्च, जलकर्म कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचनाः, नगरं प्रविश्य, दश दिनानि भूमौ शोकवशं न्यवसन्। दशरथस्य दशरात्रं समाप्ते, द्वादश्यां शुद्धिं कृत्वा, भरतः पितुः संस्कारकर्म अकरोत्। स ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, धनानि, भोज्यानि, उत्तमानि वस्त्राणि, मणिविचित्राणि च दत्तवान्। बहूनि श्वेतचर्माणि, शतानि गावः, दासदासीः, वाहनानि, गृहानि च ददौ। एवं सर्वं ब्राह्मणेभ्यः पितुः श्राद्धाय दत्त्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते, भरतः महाबाहुः, शोकविह्वलः, कण्ठगद्गदः, शुद्ध्यर्थं पितरं समीपगः, इदं वाक्यमुवाच— "त्वया, पितः, रामे वने गच्छति, मयि अपि त्यक्ते, पुत्रः स्वामिनं वनं याते यथा, एवं त्यक्तोऽस्मि। कौसल्यां मातरं च त्यक्त्वा क्व गतः, राजन्? एतानि रक्तरजांसि, पञ्चभूतशेषं च दृष्ट्वा—" इति पित्रः शरीरनाशं दृष्ट्वा, स विललाप, मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तं पतितं समुत्थापयन्तः, स इन्द्रध्वज इव पतितः, मन्त्रिणः पवित्रचित्ताः समीपमुपागताः।