भरतः, दुःखेन मूर्च्छितः, तीव्रशोकसमाक्रान्तः, तादृशं सत्त्वगौरवं प्रतिज्ञां घोषयन् यदा दृश्यते स्म, तदा कौसल्या तं प्रति इदं मधुरं वचनमभाषत। "वत्स, त्वया यदा प्रतिज्ञा क्रियते, तदा मम दुःखमेव वर्धते, न तु शमं गच्छति; त्वया हि प्रतिज्ञां कुर्वता मम प्राणाः अपह्रियन्ते इव। शुभं यत्, तवात्मा लक्ष्मणेन सह धर्ममार्गात् न निवर्तितः। प्रतिज्ञायाम् अविचलः सन् त्वं, पुत्र, सतां लोकान् अवाप्स्यसि।" एवं भाषमाणया तया कौसल्यया, भरतः भ्रातृप्रियः, गोदाम् उपवेश्य, बाहू आलिङ्ग्य, शोकात्ययेन रुदितः। स महात्मा भरतः, दुःखविह्वलः, मोहशोकसंरोधात् मनसा विमूढः सञ्जातः। शयानेन तेन, शोकात् मूर्च्छितेन, बुद्धिहीनेन, भूमौ पतितेन, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वता, तं सान्त्वयन्तः, सा रात्रिः दुःखेन व्यतीयाय। एवं शोकसमाक्रान्तस्य भरतस्य, केकयीपुत्रस्य, वसिष्ठः ऋषिसत्तमः, वाक्प्रवरो, इदं वचनमुवाच— "शोकार्तिः पर्याप्ता, महायशः राजपुत्र; इदानीं कालः समुपस्थितः—राज्ञः अन्त्यकर्म आचर।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, भरतः आत्मसंयमं पुनः प्राप्य, धर्मज्ञः सन्, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि यथाविधि आयोजयत्। राजा, तैलद्रोणात् उद्धृत्य, भूमौ स्थाप्य, वर्णहीनमुखः, शयनमिव शयानः दृष्टः। रम्ये शय्यायाम्, नानारत्नभूषितायाम्, दाशरथिः भरतः शोकेन पीडितः विललाप। "राजन्, किं त्वया निश्चितम्, यत् धर्मिष्ठं रामं बलिनं लक्ष्मणं च वनवासाय प्रेषितवानसि, ममागमनात् पूर्वम्? क्व गमिष्यसि, महाबाहो, एतान् दुःखितान् प्रजाः, रामरहितान्, नरसिंहं निष्कल्मषकर्माणं विना, परित्यज्य? राजन्, त्वयि स्वर्गं गते, रामे च वने स्थिते, कः तव पुरीं सुखसंपन्नां रक्षिष्यति? राजन्, त्वया विना, भूमिः न शोभते, रात्रिरिव चन्द्रवर्जिता; पुरी अपि मम तथा दृश्यते।" एवं विलपन्तं भरतं, मनःशोकाभिभूतं, महर्षिर्वसिष्ठः punarapi इदं वचनमुवाच— "यावन्ति अन्त्यकर्माणि अस्य नराधिपस्य कर्तव्यानि, तानि शीघ्रं, महाबाहो, निरुत्सङ्गः आचर।" "एवमस्तु," इत्युक्त्वा वसिष्ठवचनमनुज्ञाय, भरतः शीघ्रं सर्वान् ऋत्विजः, पूरोहितान्, आचार्यांश्च समाह्वयत्। ये ये नराधिपस्य वह्निगृहबाह्ये स्थिताः, ते याजकैः, होतृभिः, यथाविधि, नीताः। ततः, चेतनाहीनं राजानं शिबिकायां स्थाप्य, परिचारकाः, रुद्धकण्ठाः, शोकसंतप्तचित्ताः, तम् उपानयन्। राज्ञः पुरतः, केचन स्वर्णं, स्वर्णाभरणानि, विविधवस्त्राणि मार्गे चिक्षिपुः। अन्ये चन्दनं, अगुरुं, रालं, तिलकं, पद्मकं, दिव्यानि च दारूणि संग्रह्य, चितां सम्यक् अलंकुर्वन्। तत्र, सुरभि-सामग्रीः, दुर्लभाः साधारणाश्च, समर्प्य, राजानं चितायां मध्ये स्थापयित्वा, ऋत्विजः सम्यक् व्यवस्थापयन्। ततः, विधिपूर्वकं हविः दत्त्वा, ब्राह्मणाः मन्त्रान् जपन्ति; सामवेदगायका वेदविधानात् सामगान्यगायत। राज्ञः पत्न्यः, वृद्धैः सह, पालकीभिः, रथैश्च नगरात् निर्गच्छन्, यथायोग्यम्। ऋत्विजः चितायां स्थापितस्य राज्ञः अन्त्यकर्म चकारुः; कौसल्याप्रधानाः स्त्रियः शोकात् दग्धाः। तत्र स्त्रीणां शब्दः, क्रौञ्चिनां निनादवत्, सहस्रशः क्रन्दन्तीनां, दुःखपूर्णः, उत्पपात। ततः, शोकसंतप्ताः, पुनः पुनः विलपन्त्यः, महिष्यः, रथात् अवतीर्य, सरयूनदीतीरे न्यविशत। भरतेन सह, राज्ञः पत्न्यः, मन्त्रिणः, ऋत्विजश्च, जलकर्म अकुर्वन्; अश्रुपूर्णलोचनाः, नगरं प्रविश्य, दशरात्रं भूमौ दुःखेन व्यतीयुः। दशरात्रं व्यतीत्य, शौचं कृत्वा, द्वादश्यां तिथौ, राजपुत्रः अन्त्यकर्म अकुरुत। स ब्राह्मणेभ्यः बहूनि रत्नानि, धनं, अन्नं, महावस्त्राणि, नानाविधरत्नानि च दत्तवान्। शुक्लचादराणि, शतानि गावः, दासदासीः, यानानि, महागृहाणि, ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। राजपुत्रः एतान् दानानि पित्र्यकर्मार्थं ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते, भरतः महाबाहुः, शोकेनाभिभूतः, कण्ठगद्गदः, शौचाय समीपगच्छन्, विललाप। चितायाः पादे, शोकेन संतप्तः, पितरं प्रति इदं वचनमुवाच— "यदा मां रामाय न्यासं दत्त्वा, स वनं गतः, तदा त्वं मां परित्यज्य गतः, यथा रक्षकः पुत्रं वने त्यजति। प्रिय, कौसल्यां मातरं परित्यज्य क्व गतः, राजन्? एतां रक्तवर्णां भस्मवलयितां अस्थिसंहतिं च दृष्ट्वा—" पितुः शरीरविलयं दृष्ट्वा, स विललाप, मूर्च्छितः चाभवत्; तं तथा शोकविह्वलं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सर्वे दुःखेन अभ्यधावन्।